Onderwijsinspectie belooft schoolbesturen elke vier jaar te onderzoeken, maar dat lukt bij lange na niet
Het vierjaarlijkse bestuursonderzoek is een pijler van het inspectietoezicht. Maar bij een derde van de schoolbesturen in het voortgezet onderwijs stamt het laatste bestuursonderzoek uit 2018 of 2019, blijkt uit een inventarisatie door het Onderwijsblad.
Beeld: Wim Stevenhagen
Jarenlang claimde de Onderwijsinspectie dat ze elk schoolbestuur in Nederland elke vier jaar grondig tegen het licht hield. Maar bij het ds Pierson College in Den Bosch ging er zomaar acht jaar overheen. Het laatste 'vierjaarlijkse bestuursonderzoek' dateert van begin 2018. Tot de inspecteurs afgelopen april eindelijk weer op de stoep stonden. Niet voor een onderzoek, maar een bezoek. Goed dat besturen verantwoording afleggen, vindt rector-bestuurder Lucien Schoonwater, die zelf contact zocht met de inspectie. Dat het de inspectie niet elke vier jaar lukt, daar heeft hij wel begrip voor. ‘Realiteit en ambitie gaan soms lastig samen.’
Bij een aanzienlijk deel van de schoolbesturen is de inspectie er niet in geslaagd om ze de afgelopen vier jaar te onderzoeken, blijkt uit onderzoek van het Onderwijsblad. De redactie inventariseerde de openbare rapporten van ruim driehonderd schoolbesturen in het primair, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs om te controleren wanneer het laatste vierjaarsonderzoek is vastgesteld. Bij 147 van deze 314 besturen gebeurde dat vóór 1 januari 2022. In het mbo gaat het om een vijfde van de instellingen, in het primair onderwijs meer dan een derde en in het voortgezet onderwijs zelfs ruim de helft. Dat het er zoveel zijn, was nog niet bekend.
Belangrijk onderdeel van inspectietoezicht
Volgens de Onderwijsinspectie zelf is het bestuursonderzoek een belangrijk onderdeel van het toezichtspakket. Het is niet alleen bedoeld om de aansturing, kwaliteitszorg en financieel beheer van de organisatie te beoordelen, maar ook om mogelijke problemen bij scholen op het spoor te komen. Toen Nieuwsuur eind 2024 berichtte dat de inspectie basisscholen te weinig bezocht, verwees die onder meer naar de waarde van deze bestuursonderzoeken in de mix van toezichtsinstrumenten.
De belofte om schoolbesturen elke vier jaar te onderzoeken, staat zwart op wit: in jaarwerkplannen tot en met 2023, in instellingsrapporten en op de website van de inspectie. Maar gaandeweg de jaren schroefde de inspectie het aantal onderzoeken bij besturen terug. Vooral omdat de aandacht verschoof naar het beoordelen van scholen. En deels - ook al klinkt dat tegenstrijdig - vanwege de uitbreiding van de personele capaciteit. Door het inwerken van nieuwe medewerkers was er minder menskracht beschikbaar om onderzoeken uit te voeren, meldde de inspectie in zijn jaarverslag 2023. De verwachting was toen dat vanaf 2025 de vierjaarlijkse onderzoeken weer 'op volledige sterkte' zouden draaien.
Over dit verhaal
Het Onderwijsblad controleerde tussen 4 en 7 mei wanneer het vierjaarlijkse bestuursonderzoek door de inspectie voor het laatst is uitgevoerd, aan de hand van de openbare toezichtsinformatie van instellingen op de inspectiewebsite. De redactie checkte de 50 grootste instellingen in het primair onderwijs, veruit de meeste (213) besturen in het voortgezet onderwijs en alle 51 in het mbo.
Inventarisatie: laatste bestuursonderzoek per sector
Die verwachting werd niet bewaarheid. De focus in het inspectietoezicht verschoof verder naar het bezoeken van scholen. Na de uitzending van Nieuwsuur nam de Tweede Kamer een aantal moties aan die de inspectie daartoe aansporen. Omdat het niet lukte de frequentie van de vierjaarlijkse bestuursonderzoeken na te komen, besloot de inspectie vorige zomer het voorlopig anders te noemen. In het onderzoekskader heet het nog altijd 'vierjaarlijks onderzoek bij bestuur en scholen’, maar in de praktijk bezigt de inspectie simpelweg de term ‘bestuursonderzoek’.
Tegelijkertijd zoekt de Onderwijsinspectie naar manieren om het toezicht op schoolbesturen in een minder arbeidsintensieve vorm te gieten. Voor instellingen waar weinig of geen risico's verwacht worden, moet het onderzoek 'proportioneel' zijn. Met een bestuursbezoek als nieuw instrument: geen uitgebreid onderzoek, maar een update aan de hand van een gesprek. Dat maakt het praktisch uitvoerbaarder om toch elke vier jaar schoolbesturen tegen het licht te houden, een doel waar de inspectie vanaf dit jaar weer naartoe zegt te willen werken.
Inspectie past pagina's website aan
‘Iedere vier jaar onderzoekt de inspectie ieder schoolbestuur’, staat ondanks alles toch nog steeds op de inspectiewebsite. Die bewering vormde het startschot van deze inventarisatie. Kort nadat het Onderwijsblad de bevindingen voorlegde, verschijnt er een aanvulling op verschillende webpagina’s. Daarin staat onder meer: 'Gezien het belang van meer zicht op schoolniveau heeft de inspectie ruimte gecreëerd voor intensiever toezicht op scholen. Daarom was het in 2024 en is het ook in 2025 niet mogelijk de bestuursgerichte vierjaarscyclus volledig uit te voeren.’*
Bij een derde van de schoolbesturen in het voortgezet onderwijs dateert het laatste bestuursonderzoek van 2018 of 2019
Het betreft een grote groep besturen, en dat is niet het enige dat opvalt. Het gaat ook niet alleen om de laatste paar jaren, blijkt uit de inventarisatie. Bij een derde van de schoolbesturen in het voortgezet onderwijs (68 van de 213 gecheckte instellingen) dateert het laatste bestuursonderzoek van 2018 of 2019, ruim zes tot acht jaar geleden. In het primair onderwijs gaat het om 9 van de 50 grootste besturen. Een deel van deze instellingen heeft de afgelopen jaren nog wel een herstel- of specifiek onderzoek gehad, meestal naar aanleiding van tekortkomingen uit het eerdere bestuursonderzoek. Een klein deel heeft inmiddels ook een bestuursbezoek achter de rug, zoals het ds Pierson College in Den Bosch.
*Inmiddels heeft de inspectie op haar website ook het hoofdstuk 'vierjaarlijks onderzoek' (zie Wayback Machine) veranderd in 'bestuursonderzoek'.
Reactie Onderwijsinspectie
In een reactie aan het Onderwijsblad onderkent de Onderwijsinspectie het beeld uit de inventarisatie. ‘De inspectie is de afgelopen jaren richting OCW, de Tweede Kamer en extern transparant geweest over de keuzes die binnen het toezicht zijn gemaakt. Daarbij is nadrukkelijk gekozen voor intensivering van het toezicht op scholen en opleidingen, met meer onderzoeken op schoolniveau en meer risicogericht toezicht. Die beweging sloot aan bij de bredere wens om meer direct zicht te hebben op de kwaliteit van het onderwijs in scholen en klassen. Tegelijkertijd is ook aangegeven dat deze intensivering, gegeven de beschikbare capaciteit, gevolgen had voor de omvang van het bestuurstoezicht. Dat betekent niet dat deze besturen in de tussenliggende periode buiten beeld waren. Er vonden onder meer jaarlijkse prestatieanalyses, bestuursgesprekken, herstelonderzoeken, specifieke onderzoeken en onderzoeken op schoolniveau plaats. Daarnaast constateren we dat formuleringen in verschillende documenten, rapportteksten en webpagina’s op onderdelen niet meer goed aansloten op de feitelijke inrichting van het toezicht. Daarom worden deze teksten verduidelijkt en aangepast.’
