Zingeving op mbo dient welzijn van docent en leerlingen

Achter een bord met de tekst ‘Het voelt als het einde’ zit een jongen met lang blond haar chips te eten en te lachen naar zijn mobiel. Even verderop lopen studenten langs een spiegel waarop staat: ‘En… hoe zie jij de toekomst?’ “Dit zijn speldenprikjes om ze aan het denken te zetten”, vertelt Maurits Stevens, schoolpastor op locatie Boumaboulevard van het Alfa-college in Groningen. De borden en de bijbehorende lesbrief zijn voorbeelden van hoe het pastoraat de christelijke identiteit van de mbo-school vormgeeft, met vieringen rond Pasen en Kerst. Maar het pastoraat behelst veel meer: sinds de start in 2009 is het uitgegroeid tot een ondersteuningsnetwerk voor studenten én personeel. De Onderwijsraad noemt in haar verkenning ‘Welzijn en onderwijs’ het pastoraat op het Alfa-college als goed voorbeeld van het versterken van welzijn. 

In plaats van welzijn te benaderen als een individuele zorgvraag die het onderwijs overvraagt, pleit de Onderwijsraad voor een visie die aansluit bij de taak van een school. Onderwijs kan volgens de raad namelijk zelf veel betekenen: door een veilige en sociale schoolcultuur, door ruimte voor zingeving en bescherming tegen een te hoge prestatiedruk. ‘Welzijn hoeft niet alleen een voorwaarde te zijn om te leren, maar kan ook een opbrengst van goed onderwijs zijn’, aldus de raad. 

Zingeving kan jongeren helpen een weg in het leven te vinden

Zingeving kan volgens de raad een plek krijgen in vakken als levensbeschouwing, maar ook kunst of literatuur kunnen jongeren helpen bij existentiële vragen. Daarnaast ziet de raad een rol voor geestelijke verzorging en schrijft over het Alfa-college: ‘Life-events worden genormaliseerd op school met aandacht en advies, waarbij vaak geen doorverwijzing naar jeugdzorg meer nodig is.’

“Een plek waar je je hart kunt luchten, is vaak alleen al heel helpend”, verklaart Stevens, die ruim acht jaar bij het Alfa-college werkt en eerder gymdocent en voorganger in een kerk was: “In de functie van schoolpastor komen die werelden heel mooi bij elkaar.”

Verkeerd beeld

Van oudsher bestaan er schoolpastors, maar in het mbo is dit uniek. Dat de in totaal vier schoolpastors in dienst zijn van het Alfa-college, met locaties in Groningen, Hardenberg, Hoogeveen en Assen, is ook bijzonder. “In het hbo worden studentenpastors meestal vanuit de kerk betaald, maar wij zijn niet aan een kerk verbonden.” 

Elke geestelijk verzorger heeft een erkende opleiding op hbo of academisch niveau gevolgd, maar die hoeft dus niet altijd religieus te zijn. Er zijn bijvoorbeeld ook humanistische geestelijk verzorgers. Daarmee geeft de titel ‘schoolpastor’ wel een verkeerd beeld, weet Stevens, die zowel de sportacademie als de studie theologie afrondde. “De gedachte is al snel dat we er alleen zijn voor gelovigen of bij vragen over religie of dood, terwijl we er zijn voor iedereen met levensvragen of ingrijpende gebeurtenissen.”

Sommigen denken dat een pastor ook echt in zo’n gewaad op school rondloopt

“Sommigen denken dat een pastor ook echt in zo’n gewaad op school rondloopt”, zegt Hanling Su, laatstejaars aan de opleiding E-commerce. “De titel zegt studenten ook niet zo veel.” “Klopt en tegelijk is schoolpastor voor mij ook een geuzennaam”, reageert Stevens. “In de wandelgangen hoor ik vaak: ‘Hé pastor!’, dat vind ik mooi, want het is een ingang naar verbinding. De titel is niet heilig, maar blijft zolang we geen betere kunnen bedenken.”

Zingeving is volgens de Onderwijsraad een belangrijke knop om aan te draaien omdat het jongeren kan helpen een eigen positie en weg in het leven te vinden. Onderzoek laat zien dat zingeving samenhangt met mentaal welzijn en dat jongeren het belangrijk vinden om hiermee bezig te zijn. Student Su herkent zich hierin. “Zingeving helpt te onderzoeken wat je nuttig vindt in het leven. Ik heb bijvoorbeeld ontdekt dat ik verbinding met anderen heel belangrijk vind. Dat betekent dat ik straks na mijn studie bestuurskunde als bestuurder niet op afstand wil staan en alleen cijfermatig bezig wil zijn, maar echt een verbindende bestuurder wil zijn. Die combinatie lijkt mij supergaaf.”

Chille vibe

Op het Alfa-college krijgt zingeving vorm in jaarthema’s, onderwerpen als Diversity Day en de identiteit van de school. De studentenraad, waar Su lid van was, beslist hierover mee. “De identiteit was een groot thema. We zijn van oorsprong een christelijke school, maar veel studenten geloven niet en de vraag was welke kant we willen opgaan”, herinnert Su zich. Stevens: “We laten de C van christelijk niet los, maar die komt nu in onze kernwaarden zoals vertrouwen en verbinding tot uiting.”

Op een stoel in de stilteruimte ligt een stapel kleurige gebedskleedjes klaar voor gebruik: een teken dat de school er voor iedereen is, ongeacht levensbeschouwing. Het is er knus, maar Stevens maakt liever gebruik van andere ruimtes voor gesprekken. “De ruimte heeft geen raam en dient soms als opslagplaats”, zegt hij, terwijl hij zijn gespreksruimte laat zien die zakelijk oogt, maar: “Dat lijkt studenten niets uit te maken.”

(artikel gaat verder onder foto)

Hanling Su, laatstejaars aan de opleiding E-commerce van het Alfa-college: “Bij persoonlijke problemen is het fijn om met iemand te praten die goed luistert en meedenkt.” Beeld: Corné Sparidaens

“Dat jullie jezelf goed profileren, gewoon aanwezig zijn en het gesprek aangaan met studenten, zorgt voor een soort chille vibe. Dat verlaagt de drempel,” zegt Hanling Su. Ze vindt de schoolpastor een waardevolle aanvulling: “Voor studievragen ga je naar je coach, maar bij persoonlijke problemen is het fijn om met iemand te praten die goed luistert en meedenkt.” Zelf heeft ze een keer een gesprek gehad. “Dat heeft me geholpen in te zien dat het oké is om bepaalde gevoelens te hebben. Ik heb geleerd dat wat je denkt niet altijd waar is en dat je ook anders naar een bepaalde situatie kunt kijken.” 

Vicieuze cirkel

Steeds meer jongeren kampen met mentale klachten, zoals depressie, angst of stress. ‘Dit stelt het onderwijs voor een complexe opgave’, schrijft de Onderwijsraad die scholen massaal ziet investeren in (vroeg)signalering, preventie en allerlei individuele begeleidingstrajecten. De raad waarschuwt voor de ‘aanzuigende werking’ hiervan: aanbod zorgt voor vraag, en voor de medicalisering van problemen: gevoelens van ongemak worden al snel als mentaal gezondheidsprobleem gezien. ‘Zo dreigt een vicieuze cirkel, waarin veel vraag naar zorg ontstaat.’ 

We bieden een veilige plek om vrijuit te praten

Luisteren, erkennen van gevoelens en het normaliseren ervan kan dit voorkomen, precies waar een schoolpastor van betekenis is. Volgens Stevens zit de kracht in de vertrouwelijkheid en onafhankelijke positie van het pastoraat: “We bieden een veilige plek om vrijuit te praten. Het verschil met een psycholoog is dat we geen diagnoses stellen of een behandeltraject afspreken. Studenten kunnen gewoon hun verhaal kwijt.” 

Een verwijzing naar een psycholoog is hierdoor vaak niet meer nodig, maar het werkt volgens Stevens ook andersom: “Soms is de drempel naar de psycholoog te hoog, en durven ze na een gesprek met ons de stap wel te nemen. Een voordeel is dat ik ze ter overbrugging van de wachttijd kan blijven ondersteunen.” 

Ook voor medewerkers

Het pastoraat is er ook voor medewerkers. Sterker, acht jaar geleden stond de agenda van Stevens vol met afspraken met personeel vanwege een slechte werksfeer. Nu de rust is teruggekeerd, is de begeleiding van studenten zijn kerntaak. Met medewerkers gaan gesprekken over problemen op het werk of thuis, maar ook over het omgaan met thema’s in de klas als polarisatie of diversiteit. Ook biedt hij begeleiding bij ingrijpende gebeurtenissen.

Toen een student een ongeluk kreeg en een paar dagen later overleed, was economiedocent Fokko Jongsma blij met de steun. “Je wilt er zijn voor je klas die aangeslagen is en met veel vragen zit, maar je zit ook met je eigen emoties. Ik voelde me handelingsverlegen. Toen ik moest vertellen dat de student was overleden, sloeg ik daarna dicht. Sommige studenten begonnen te huilen en eentje liep overstuur de klas uit. ‘En nu?’, dacht ik.” Stevens was erbij in de klas: “Ik grijp niet snel in, maar laat het even gebeuren. Daarmee laat ik ook zien dat het oké is om kwetsbaar te zijn en emoties te tonen. Er is ruimte voor gesprekken, en we gaan ook praktisch kijken hoe we op een goede manier het afscheid kunnen vormgeven.”

Jongsma: “De klas heeft een herdenkingsplek gemaakt met foto’s en attributen, zoals zijn FC Groningen-sjaal. En we zijn met de klas en het hele team naar de uitvaart geweest. Zijn overlijden had een enorme impact, dus het was fijn dat we ook in de periode erna nog bij Maurits terechtkonden.”

(artikel loopt door onder foto)

Toen een student een ongeluk kreeg en een paar dagen later overleed, was economiedocent Fokko Jongsma blij met de steun van de pastor. “Ik voelde me handelingsverlegen.” Beeld: Corné Sparidaens

Bij een collega is het toch makkelijker je verhaal te doen dan bij een externe, denkt Jongsma. “Dat we Maurits kennen en weten wat hij in huis heeft, is een dikke plus.” Hij noemt een schoolpastor in huis een aanwinst. “Hij is een inspirerend spreker en verstaat zijn vak. Vorig jaar is een collega na ziekte overleden, dit had ook een enorme impact. In zulke periodes is het gewoon heel fijn dat Maurits er is.”

We dragen bij aan een veilige cultuur op school waarin iedereen zichzelf kan zijn

“Ze was een naaste collega van me, dus dat was best zwaar”, vertelt Stevens. “Het persoonlijke loopt dan door het professionele. Als pastor heb je een solistische rol, dat kan ook soms eenzaam voelen.” Wie er voor de pastor zorgt? “Dat is een belangrijke vraag”, glimlacht Stevens. “Binnen ons team van schoolpastors kijken we natuurlijk naar elkaar om, maar ik heb ook fijne collega’s en een goed thuisfront. Ik sport veel en zorg goed voor mezelf, anders kan ik dit werk niet doen.” Dat geen dag hetzelfde is en je van betekenis kunt zijn voor collega’s of studenten, maakt het werk waardevol. Stevens: “Een gesprek is geslaagd als een student of medewerker zich gezien en gehoord voelt. Maar je moet niet resultaatgericht zijn, want vaak hoor je dat niet terug.”

Andere scholen tonen, mede door de media-aandacht rond het rapport van de Onderwijsraad, steeds meer interesse in het werk van de schoolpastor. Volgens Stevens is het relatief eenvoudig te organiseren: “Belangrijk is de erkenning dat een schoolpastor een toegevoegde waarde heeft. We dragen bij aan een veilige cultuur op school waarin iedereen zichzelf kan zijn. Zingeving is cruciaal, en tegelijk is het een terrein waarin veel professionals binnen en buiten de school zich niet thuis voelen. Daar is nog veel winst te halen. Alleen samen bereik je het ideaal van een gezonde geest in een gezond lichaam.”