'Raden van toezicht kunnen weg. Ik leg het je uit'

Het is een bekend gezegde. De vis rot aan de kop. Boven in de organisatie de boel niet op orde is een garantie voor falen van de werkvloer. Directeur Marc Overmars met zijn dickpics, de vele bestuurslagen, daardoor voetbalt Ajax momenteel slecht. Precies zo laten onderwijsbesturen en Raden van Toezicht (RvT) scholen slecht presteren. En ja, een bestuur is onvermijdelijk, maar die Raden van Toezicht kunnen weg. Ik leg het je uit.

De RvT benoemt bestuurders en ziet toe op hun handelen. De leden van zo’n RvT komen uit een ons-soort-mensen-netwerk van maatschappelijk geslaagden. Hun affiniteit met traditioneel onderwijs is dun. Ze weten er ook weinig van. Wel hebben ze een natuurlijke belangstelling voor het toevoegen van maatschappelijke waarde vanuit vernieuwing. Je kent de riedel wel. School is als toen ik kind was, mijn bedrijf verandert elke dag, waarom school niet? Bestuurders plooien zich naar de hand die hen voedt en zo ontstaat een focus op het goede doen in plaats van de dingen goed doen. De hoog-over-retoriek rond inclusie, diversiteit, andere samenleving, ander onderwijs, daar in jargon over praten, ziehier de rot aan de kop. Leraren zijn namelijk totaal losgekoppeld van dit gebabbel. Hun kernactiviteit is een vak doceren aan grote groepen met verschillende kinderen die ongeveer hetzelfde moeten leren, dat is wat minister en inspectie vragen. En zo hebben scholen ineens twee bazen: de inspectie eist leerprestaties, de bestuurder verandering. 

Leraren zijn totaal losgekoppeld van dit gebabbel

Vanaf daar treedt de dodelijke wetmatigheid van econoom en Nobelprijswinnaar Milton Friedman in werking: bad work drives out good work. In de Nederlandse onderwijsbureaucratie werkt dat zo. De overheid pompt verbeteringsmiljarden in de sector, de bestuurskantoren lopen vol, het ministerie dijt uit en de leraar geeft evenveel lessen als in 1960. De man of vrouw voor de klas met ambitie denkt: ik ga iets doen wat wel status heeft. Zij-instromers zonder vlieguren vervangen deze vertrekkers. Talloze overlegcircuits ontwikkelen procedures om dit risicomijdend uit te voeren. Dat mislukt jammerlijk en slecht wordt vanzelf slechter. RvT en schoolbesturen kijken weg van deze aanhoudende afbraak en verdoven zich met congressen over het onderwijs van de toekomst, afgeblust met de witte wijn van de netwerkreceptie.

Terug naar het glorieuze vroeger is de uitweg

Bij Ajax gaat de zoon van voetballegende Johan Cruijff de rot uit de kop snijden. Voor het onderwijs is terug naar het glorieuze vroeger eveneens de uitweg. Nu geeft de inspectie 90 procent van de scholen na een bezoek een herstelopdracht. Vooraf sturen is beter. Nationaliseer daarom de Raden van Toezicht. Ambtenaren selecteren bestuurders die zich richten op de dingen goed doen. Beter lesgeven. Vanuit wat we daarvan weten. Daardoor gaan kinderen meer leren op school. Veel weten, hard werken en onderling respectvol gedrag voegen als vanzelf maatschappelijke waarde toe. En het ruikt weer een stuk frisser in het onderwijs.