'Neem burgerschap serieus, toets kennis'

Vanaf het schooljaar 2026–2027 krijgt burgerschap in het mbo eindelijk een prominentere plek. De huidige inspanningsverplichting maakt plaats voor duidelijke kwalificatie-eisen en een verplicht examen. Dat is winst. Burgerschap wordt daarmee niet langer het vak dat er ‘ook nog bij moet’, maar een volwaardig onderdeel van het curriculum. Tegelijkertijd wringt er iets. Toenmalig minister Robbert Dijkgraaf benadrukte dat scholen zelf mogen bepalen hoe zij burgerschap examineren en noemde daarbij onder meer een portfolio als mogelijkheid. Er komt geen landelijk centraal examen, zoals bij Nederlands of rekenen, maar een instellingsexamen. Die vrijheid klinkt aantrekkelijk, maar is ook riskant. Want je kunt studenten niet vragen zich te verhouden tot democratie, rechtsstaat of vrijheid, zonder hen eerst uit te leggen wat die begrippen historisch, juridisch en politiek betekenen. Toch dreigt burgerschap opnieuw te worden ingevuld als een vak waarin vooral meningen worden verzameld -via vrijblijvende praktijkopdrachten en door ChatGPT gegenereerde portfolio’s. Dat zou een gemiste kans zijn. Juist nu moeten we burgerschap serieus nemen, en dat begint bij toetsbare kennis. 

Burgerschap wordt daarmee niet langer het vak dat er ‘ook nog bij moet’, maar een volwaardig onderdeel van het curriculum

Begrippen als democratie, rechtsstaat en grondrechten zijn geen ervaringsbegrippen, maar historisch en institutioneel gevormde concepten. Ze hebben een ontstaansgeschiedenis, een juridische betekenis en concrete consequenties. Grondrechten zijn geen vrijblijvende waarden die je naar believen kunt omarmen of terzijde schuiven; ze gelden juist ook wanneer ze ongemakkelijk zijn. Wie geen kennis heeft van de parlementaire democratie, kan haar ook niet kritisch bevragen. Wie niet begrijpt hoe de rechtsstaat functioneert, kan haar evenmin verdedigen of bekritiseren. Zonder kennis blijft kritiek hol en wordt instemming betekenisloos. Dat is geen tekort aan betrokkenheid van studenten, maar een tekort aan begrippenkader. Burgerschap begint daarom niet bij de vraag wat je vindt, maar bij de vraag wat je weet en begrijpt. Juist in een tijd waarin democratische instituties onder druk staan, is kennis erover essentieel

Wie geen kennis heeft van de parlementaire democratie, kan haar ook niet kritisch bevragen. Wie niet begrijpt hoe de rechtsstaat functioneert, kan haar evenmin verdedigen of bekritiseren. 

Ideeën moeten worden gevoed door kennis

Het probleem is niet dat mbo-studenten geen mening hebben. Integendeel: ze hebben vaak uitgesproken ideeën over politiek, vrijheid en rechtvaardigheid. Het probleem is dat die ideeën zelden worden gevoed door kennis. In de lespraktijk schieten we snel in de reflex van het gesprek: ‘Wat vind jij? Wie vindt dat de democratie goed werkt? Hoe vind jij dat Nederland moet omgaan met het slavernijverleden?’ Dat lijkt activerend en betrokken, maar het legt de lat laag. Zonder gedeeld begrippenkader blijft zo’n gesprek hangen in persoonlijke voorkeuren en losse overtuigingen. Wie het slavernijverleden wil begrijpen, moet weten wat er historisch is gebeurd. Wie mediawijs wil zijn, moet kennis hebben van desinformatie, framing, en algoritmen. En wie maatschappelijke dilemma’s wil wegen, heeft meer nodig dan een gevoel.

Wie maatschappelijke dilemma’s wil wegen, heeft meer nodig dan een gevoel

Juist daarom is toetsing essentieel. Niet als sluitstuk, maar als fundament. Met de invoering van een verplicht examen burgerschap vanaf 2026–2027 krijgen scholen de kans om eindelijk te laten zien dat kennis ertoe doet. Toets eerst of studenten begrijpen hoe onze democratische rechtsstaat in elkaar zit, welke grondrechten er zijn en wat hun betekenis is. Dat kan in de vorm van een inhoudelijke kennistoets, net zoals bij andere vakken. Niet om burgerschap ‘af te vinken’, maar om het te legitimeren als serieus onderwijsdomein. Een vrijblijvend, door ChatGPT in elkaar gezet, portfolio schiet daarin tekort. Het zegt weinig over wat studenten daadwerkelijk weten en begrijpen over de Nederlandse samenleving. Toetsbare kennis biedt daarentegen een stevige basis. Pas daarna wordt het interessant om te vragen wat studenten ervan vinden, hoe zij zich ertoe verhouden en welke waarden zij belangrijk achten. Zonder die basis blijft burgerschap hangen in goede bedoelingen. Met die basis wordt het vormend onderwijs.

Een stevige kennisbasis draagt onderwijs

Een vaak gehoord bezwaar is dat burgerschap ‘geen feitjesvak’ zou zijn. Dat klopt, maar zonder feiten is het ook geen vak. Kennis is niet het doel van burgerschapsonderwijs, maar wel de voorwaarde ervoor. Een ander bezwaar, dat toenmalig minister Dijkgraaf noemde, is dat examinering kan leiden tot prestatiedruk. Een begrijpelijk argument wellicht, maar prestatiedruk is geen reden om kennis dan maar niet te toetsen. Integendeel: we toetsen studenten voortdurend op taal, rekenen en beroepsvaardigheden, juist omdat we die belangrijk vinden. Waarom zouden we dat bij burgerschap ineens niet doen? Als we studenten serieus willen opleiden tot kritische burgers, hoort daar ook bij dat we serieus toetsen wat zij weten en begrijpen van de samenleving waarin zij participeren.

De invoering van een verplicht examen burgerschap in het mbo biedt een unieke kans. Niet om een nieuw vinkje aan het diploma toe te voegen, maar om het vak eindelijk het gewicht te geven dat het verdient. Dat vraagt om keuzes. Scholen, examencommissies en beleidsmakers bepalen de komende jaren hoe dit examen eruit gaat zien. Laten we die ruimte invullen met een stevige kennisbasis die burgerschapsonderwijs draagt. Neem burgerschap serieus. Begin bij toetsbare kennis.