Weerstand tegen snelle militarisering van het onderwijs

Sybren van Vierzen, student geschiedenis bij de Rijksuniversiteit Groningen, is sinds 22 januari soldaat 2e klasse en reservist bij de landmacht. Hij begon in november vorig jaar, samen met 124 andere rekruten, aan de eerste editie van de Nationale weerbaarheidtsraining (nwt), een opleiding tot reservist van tien weken waarin deelnemers getraind worden in militaire vaardigheden als kompaslezen en schieten, maar ook werken aan hun fysieke en mentale weerbaarheid. 

Vrede en veiligheid

Van Vierzen (24) volgde de militaire training als onderdeel van de ‘career minor’ vrede en veiligheid, een keuzevak voor studenten die bijvoorbeeld diplomaat willen worden, aan de slag willen bij een hulporganisatie als Cordaid óf bij Defensie willen gaan werken. Het programma van een half jaar (30 studiepunten) start met (gast)colleges, trainingen en workshops over het werkveld en wordt afgerond met een stage of praktijkopdracht. Sinds dit studiejaar is het volgen van de Nationale weerbaarheidstraining één van de praktijkopties. 

Je moet echt intrinsiek gemotiveerd zijn om het vol te houden

De militaire training wordt door Defensie aangeprezen als een unieke ervaring voor studenten die hun grenzen willen verleggen. Je leert jezelf beter kennen, werkt aan je zelfvertrouwen, motivatie en leiderschap en leert samenwerken. Deelnemers moeten niet opzien tegen marcheren met een rugzak van 25 kilo of een bivak waarbij je drie nachten in het veld slaapt. Tegenover die ontberingen staan niet alleen 15 studiepunten, maar ook een salaris van 2200 euro per maand. “Veel meer dan bij een gewone stage, maar als je het voor het geld doet, ben je na twee weken weg”, waarschuwt Van Vierzen. “Je moet echt intrinsiek gemotiveerd zijn om het vol te houden.” 

Zelf vond hij het fysiek niet zo zwaar, maar hij moest wel wennen aan het gebrek aan autonomie. “Je wordt om zes uur ’s ochtends wakker geschreeuwd en dan moet je in een minuut aangekleed naast je bed staan. Zo gaat dat tot tien uur ’s avonds door.” Dankzij de training heeft hij een eerlijk beeld van Defensie gekregen. “Je ziet echt alle kanten van militair zijn. Ik heb het gevoel gekregen dat het bij mij past.” 

De krijgsmacht beschikt nu over 8000 reservisten, dat zouden er in 2030 20.000 moeten zijn

Defensie heeft veel extra personeel nodig. Niet alleen beroepsmilitairen, maar ook reservisten die naast hun hoofdbaan een paar dagen per maand in het leger dienen. Reservisten worden ingezet om kritieke infrastructuur te beveiligen of beroepsmilitairen te ondersteunen tijdens oefeningen. De krijgsmacht beschikt nu over 8000 reservisten, dat zouden er in 2030 20 duizend moeten zijn. 

Universiteiten en hogescholen moeten fors snijden in hun uitgaven. De coalitie van D66, CDA en VVD heeft beloofd de onderwijsbezuinigingen van het vorige kabinet terug te draaien, maar door de krimp in studentenaantallen komen instellingen tientallen miljoenen tekort. Terwijl het ministerie van Defensie er miljarden bij krijgt die deels zijn bestemd voor onderzoek, kennisontwikkeling en innovatie. (Artikel gaat verder onder illustratie.)

Deelnemers krijgen 15 studiepunten en een salaris van 2200 euro per maand. Beeld: Typetank

Die geldkraan gaat langzaam open. Vorig jaar heeft het ministerie van Defensie via de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek al 35 miljoen beschikbaar gesteld voor universitair onderzoek. Ook financierde het ministerie verkennend praktijkgericht onderzoek dat door hogescholen wordt uitgevoerd. Daarnaast zijn de kosten voor de Nationale weerbaarheidstraining - 30 duizend euro per deelnemer - voor rekening van Defensie.

Crisisbeheersing en digitale weerbaarheid

De Thorbecke Academie, onderdeel van hogeschool NHL Stenden, was er als eerste bij. “Toen ik vorig jaar hoorde dat Defensie extra reservisten wilde gaan opleiden, heb ik zelf contact gezocht: wij kunnen jullie een handje helpen”, vertelt directeur Richard Delger. De bestuursacademie biedt in Leeuwarden en Assen de opleiding integrale veiligheidskunde aan, Defensie is een van de organisaties waar afgestudeerden van die opleiding aan de slag gaan. Delger: “Wij hebben al minoren gericht op crisisbeheersing, digitale weerbaarheid, intelligence en Europese veiligheid. Die konden we aan de militaire training van Defensie koppelen.”

De militaire training is niet bedoeld om extra studenten te trekken

Inmiddels zijn elf andere hogescholen en achttien mbo-instellingen in zee gegaan met Defensie. De Rijksuniversiteit Groningen is vooralsnog de enige aanbieder van een militaire minor op universitair niveau. Aan de eerste nwt-editie deden maar zes RUG-studenten mee. “De militaire training is ook niet bedoeld om extra studenten te trekken”, stelt Sipke de Hoop, hoofddocent bij de RUG en coördinator van career minor. “Het is gewoon een extra mogelijkheid voor studenten die het programma vrede en veiligheid volgen.” 

Geen toeval

Het is geen toeval dat het onderwijs in het noorden van het land vooroploopt bij het opleiden van reservisten. De Thorbecke Academie en de Groningse universiteit hadden al nauwe banden met Defensie. Samen met mbo-instelling DC Terra zetten zij een Veiligheidscampus op in Assen die wordt gehuisvest op de Johan Willem Frisokazerne. Zodra de verbouwing is voltooid, verhuizen de veiligheidsopleidingen van de Thorbecke Academie en DC Terra naar het kazerneterrein dat ook gebruikt gaat worden voor de Nationale weerbaarheidstraining. 

De campus biedt ook plek aan een onderzoek- en expertisecentrum op het gebied van veiligheid en weerbaarheid dat samenwerkt met Defensie, maar ook met gemeenten, politie, veiligheidsregio’s en andere maatschappelijke organisaties, vertelt Sipke de Hoop die in juni vorig jaar is aangesteld als kwartiermaker. Begin dit jaar is die functie omgezet in een lectoraat weerbaarheid en veiligheid bij NHL Stenden. Daarnaast blijft hij bij de RUG werken.  

Defensie kan niet in z’n eentje voor onze veiligheid zorgen, we moeten allemaal een bijdrage leveren

De Hoop en Delger vinden het vanzelfsprekend dat het hoger onderwijs een bijdrage levert aan het vergroten van de weerbaarheid van de samenleving. “We leven in een wereld waarin de dreiging toeneemt. Vanuit Rusland, China, maar ook vanuit de VS. Defensie kan niet in z’n eentje voor onze veiligheid zorgen, we moeten allemaal een bijdrage leveren”, stelt De Hoop. 

Wij leiden in het hbo op voor de samenleving en daar verandert momenteel veel als het om onze veiligheid gaat

Bij NHL Stenden is daar geen oppositie tegen, weet Peter Jan Poppen, docent finance & control en AOb-consulent. “Het geld zit nu bij het leger en dat wordt gewoon gezien als een kans in onzekere tijden.” Het opleiden van reservisten heeft bij de hogeschoolmedezeggenschapsraad niet geleid tot vragen, bevestigt voorzitter Jaap Sanders. “We hadden vorig jaar een minormarkt waar mensen in uniform rondliepen. Dat leverde hier en daar wel gefronste wenkbrauwen op, maar meer ook niet. Wij leiden in het hbo op voor de samenleving en daar verandert momenteel veel als het om onze veiligheid gaat. De opleiding veiligheidskunde heeft daar een opdracht.”

Bij de Rijksuniversiteit Groningen ligt de samenwerking met Defensie veel gevoeliger. “Het gaat heel rap, zonder dat de medezeggenschap goed wordt ingelicht”, meent Laurent Krook, lid van het lokaal arbeidsvoorwaardenoverleg. “Wij worden wel geïnformeerd, maar de besluiten zijn al genomen”, vertelt Alexander Martin, lid van de universiteitsraad. “Wat men precies van plan is, blijft onduidelijk. We krijgen steeds brokjes informatie. Het college van bestuur vindt dat wij volledig geïnformeerd zijn, maar wij hebben nog veel vragen.” “En de principiële vraag of je als universiteit mee moet werken aan het opleiden van reservisten, is niet aan de orde geweest”, stelt Krook. 

De principiële vraag of je als universiteit mee moet werken aan het opleiden van reservisten, is niet aan de orde geweest

Caitlin Ryan, docent internationale veiligheid, vindt dat de universiteit zich op een hellend vlak begeeft. “Samenwerking met Defensie is niet nieuw. Studenten die de career minor volgen konden al stagelopen bij Defensie. En sinds 2017 kunnen ze werkstudent worden bij Defensie en dan kunnen ze ook reservist worden. Prinses Amalia doet dat ook. Daar is niks op tegen, studenten doen dat naast hun studie. Maar een militaire training waarvoor je 15 studiepunten krijgt, is fundamenteel iets anders. Daardoor ontstaat een heel andere relatie met het ministerie van Defensie.” 

Debat wordt bewust uit de weg gegaan 

Het debat daarover wordt bewust uit de weg gegaan, constateert Ryan. Ze wijst op een artikel in NRC waarin Sipke de Hoop toegeeft dat er weinig ruchtbaarheid is gegeven aan de Nationale weerbaarheidstraining omdat de faculteit vreesde voor protesten. “Men wil geen debat. Het meewerken aan het opleiden van reservisten wordt gepresenteerd als urgent en noodzakelijk omdat onze veiligheid op het spel staat. Het is dringend, er is geen tijd voor discussie. Dat is een heel effectieve manier om militarisering te normaliseren. Een ontwikkeling die in de hele samenleving gaande is.” 

In de VS is reservist worden voor kansarme jongeren de enige manier om een studie in het hoger onderwijs te volgen

Samen met Organize the RUG, een collectief dat zich inzet voor de democratisering van de universiteit, probeert zij het gesprek alsnog op gang te krijgen. “Het gaat ons niet om het uitsluiten van samenwerking met Defensie, maar over de vraag op welke basis je wel of niet samenwerkt. Ik wil studenten die reservist willen worden, niets in de weg leggen, maar we moeten wel voorkomen dat ze dat uit financiële noodzaak doen. In de VS, waar ik vandaan kom, is reservist worden voor kansarme jongeren de enige manier om een studie in het hoger onderwijs te volgen. Dat is in Nederland nog lang niet aan de orde, maar het opnemen van een reservistenopleiding in het onderwijsprogramma, is wel een principiële grens.”