Als jouw leerling een ernstige voedselallergie heeft

“Weten jullie dat nog dat we samen het bos in zijn gegaan?”, vraagt juf Djoeke Kunnen in de kring aan de kleuters van de Vrijeschool Oosterwold in Almere. Veel kinderen knikken. “Wat hebben we toen gevonden?” “Kastanjes”, roept er één. “Eikels”, roept een ander. “En walnoten”, zegt een jongetje met stekeltjeshaar enthousiast. Juf Djoeke kijkt hem even aan. “Heel goed. En wat moeten we doen als we walnoten vinden?” Uit vele monden klinkt tegelijk: “Laten liggen!” Waarom, dat weten de kinderen wel. “Jij bent er allergisch voor”, zegt een serieus kijkend meisje met lang donker haar.

Kunnen knikt. Haar allergie is een onderwerp dat regelmatig terugkeert in de klas. “Wanneer kinderen echt doorvragen, leg ik uit dat ik niet zo goed kan ademen als ik een stukje noot of pinda in mijn keel krijg en dan naar het ziekenhuis moet. Ik geef ze een eerlijk antwoord, maar maak het bewust niet te ernstig. Je wil niet dat de hele kleuterklas doodsbang is als de broodtrommels opengaan, omdat misschien iemand per ongeluk een broodje pindakaas mee heeft.”

Ik geef ze een eerlijk antwoord, maar maak het bewust niet te ernstig

Mede door juf Djoeke en een paar allergische kinderen is de Vrijeschool Oosterwold helemaal noten- en pindavrij. Niet iedereen is voorstander van zo’n maatregel. Zo liet Erna Botjes van de Stichting Voedselallergie half augustus door De Telegraaf optekenen dat dit vooral bij ernstige allergische kinderen schijnveiligheid creëert. Buiten school om, komen ze immers op veel meer plekken waar ze in aanraking kunnen komen met pinda’s of noten. Als leerkracht is Kunnen juist blij met de keuze die haar school heeft gemaakt. “Het geeft mij veel rust”, zegt ze, nadat de kleuters zijn opgehaald. Want wanneer ze noten of pinda’s binnenkrijgt, kan ze anafylactisch reageren: een snelle allergische reactie met ernstige ademhalingsproblemen, een gevaarlijk lage bloeddruk en zuurstoftekort. Het zetten van een adrenalinepen, veelal bekend als Epipen, en het bellen van een ambulance is dan noodzakelijk. “Van mezelf weet ik dat ik nog ongeveer 30 minuten heb vanaf het moment dat de reactie begint, dus tijd genoeg om zelf de pen te zetten. Maar de meeste van mijn collega’s weten ook wat ze moeten doen, en wie mijn klas dan direct overneemt. Gelukkig is het nog nooit gebeurd, al let ik wel extra goed op als ik voor de klas sta.”

Mede door juf Djoeke Kunnen en een paar allergische kinderen is de Vrijeschool Oosterwold in Almere helemaal noten- en pindavrij. “Het geeft mij veel rust.” Beeld: Fred van Diem

Prikken in de appel

Iedereen mag een adrenalinepen zetten als noodbehandeling, maar haar collega’s zijn er wettelijk niet toe verplicht. Volgens Beatrijs Timmermans van Anafylaxie.com is het verstandig dat scholen met ernstig allergisch personeel of leerlingen een protocol hebben voor dit soort situaties. “Zo’n noodplan geeft houvast als er iets gebeurt”, denkt ze. “Door het te maken, kun je bijvoorbeeld afspreken wie een adrenalinepen durft te zetten en hoe de overdracht naar invalkrachten verloopt.” Want hoewel leerkrachten niet verplicht zijn om de pen te zetten, zijn ze wel verplicht om iemand te helpen in een noodsituatie. “Anafylaxie is een noodsituatie. En weet je wat het is? Als je eenmaal zo’n pen hebt gezet, valt het vaak hartstikke mee.”

Als je eenmaal zo’n pen hebt gezet, valt het vaak hartstikke mee

Dat is precies de reden waarom moeder Jolien Jongen aan het begin van ieder schooljaar een gesprekje aanvraagt met de leerkracht van dat jaar. Haar dochter Juul (10 jaar) is allergisch voor noten en sesam. Leerkracht Yvonne Coppens van basisschool de Heiacker in Veldhoven vond het best spannend toen Juul vorig jaar bij haar in groep 7 kwam. “Maar de open houding van moeder Jolien hielp me. Ze legde direct een appel op tafel en vroeg of ik daarin de Epipen wilde zetten. “Dan heb je het een keer gedaan”, voegde ze toe. Dat ging heel makkelijk en mijn angst werd meteen iets minder. Ik voelde: dit kan ik, als het nodig is.” 

Ook dit jaar heeft Coppens Juul weer in de klas, een reactie heeft ze nog nooit meegemaakt. Hoewel er schoolbreed geen protocol rondom ernstige allergieën is, hangt er in de klas wel een duidelijk schema. “Daarop staat aan welke leerkracht wij gekoppeld zijn. We hebben een soort buddysysteem om elkaar op te vangen als er iets misgaat. En als het gaat om invalkrachten, wordt Juul altijd betrokken, zodat ze weet waar ze moet zijn als ze een reactie krijgt.”

Beeld: Fred van Diem

Allergie of intolerantie?

Wanneer het gaat over allergieën, is er soms onduidelijkheid. Zo is een gluten- of een lactose-intolerantie erg vervelend en kan iemand nare klachten krijgen, maar is dat echt iets anders dan een melkallergie of coeliakie. Bij een melkallergie kan namelijk al een klein beetje melk een anafylactische reactie veroorzaken en bij coeliakie beschadigt het eten van gluten de dunne darm, waardoor een strikt glutenvrij dieet noodzakelijk is. “Ik ken de verschillen goed”, zegt Corola Hintzen, docent wiskunde en natuurkunde op middelbare school Connect College in Echt. Zij wordt vaak ingeschakeld als een leerling met een ernstige allergie wordt aangemeld. “Zelf heb ik coeliakie en als ik per ongeluk toch gluten binnenkrijg, krijg ik extreme diarree, buikpijn en vermoeidheid. Dat wil ik altijd voorkomen. Door die coeliakie begrijp ik kinderen met een voedselallergie goed en de angst die er soms is. Tegelijk weet ik hoe belangrijk het is voor pubers om mee te kunnen doen met de rest.” 

Eén van haar leerlingen is de nu 16-jarige Enzo, die allergisch is voor koemelk, noten, ei, pinda, sesam en soja. Toen zijn klas in de derde op schoolreis ging naar Italië, twijfelden zijn ouders. Konden ze hem wel veilig laten gaan? “Ik heb hen uitgenodigd op school, verteld over mijn eigen coeliakie en dat we een duidelijk protocol hebben voor leerlingen die anafylactisch kunnen reageren. Dat gaf vertrouwen. Daarna hebben we de hele reis en elk eetmoment doorgenomen. Eén keer zouden we uit eten gaan. Als dat niet veilig zou voelen, spraken we af dat ik met hem naar McDonald’s zou gaan, waar het qua allergenen altijd goed geregeld is. Ik neem het heel serieus, maar kijk vooral naar wat wel kan.” 

Ik neem het heel serieus, maar kijk vooral naar wat wel kan

Niet iedere leerkracht staat daar zo in. Dat merkt een Amsterdamse moeder van een kleuter, die liever anoniem wil blijven. Haar zoon is allergisch voor koemelk, ei, noten, banaan, appels, rijst en pinda. Toen ze een school voor hem zochten, was dat niet makkelijk. “Meerdere basisscholen vonden zijn allergieën te complex en durfden het niet aan. Nu zit hij op een school waar de directeur zelf voedselallergie heeft en hem direct welkom heette. Maar hij heeft een juf die het niet helemaal serieus lijkt te nemen. Ik heb soms het idee dat ze ons vooral lastig vindt. Dat voelt iedere dag onrustig, al is het gelukkig nog niet misgegaan.” 

Als die spanning zo groot is, kun je volgens allergische leerkracht Djoeke Kunnen beter eieren voor je geld kiezen. “Dat is wat ik kleuters ook leer. Als iemand je afwijst, kun je maar beter op zoek naar een ander die jou wel leuk vindt. Ik zou het die ouders gunnen om een school te vinden waar ze hun zoontje veilig naartoe durven laten gaan. Ik zou zelf ook niet op een school kunnen werken waar mijn allergie niet serieus wordt genomen.”

Een doosje Merci

Tegelijk realiseert Kunnen zich dat het soms lastig te begrijpen is voor mensen die er minder mee bekend zijn. Ook door ouders worden de termen ‘intolerantie’ en ‘allergie’ nog weleens door elkaar gehaald. “Zo had ik ooit een kind in de klas dat volgens zijn moeder een koemelkallergie had. Dan ben ik dus heel voorzichtig. Later bleek dat hij thuis gewoon yoghurt at. Een intolerantie is vervelend hoor, maar wel wat anders dan een ernstige voedselallergie.” 

Ze is dankbaar dat haar collega’s, de kinderen en hun ouders haar allergie zo serieus nemen: er wordt geen pindakaas of Nutella op de broodjes gesmeerd, zodat de school echt noten- en pindavrij blijft. Behalve vlak voor de zomervakantie. “Het hele schooljaar is het dan goed gegaan, maar als bedankje krijg ik toch regelmatig een doosje Merci met nootjes. Hoe vaak het ook over mijn allergie gaat, ik moet het blijven herhalen.”