Wetenschap is geen wondermiddel
Onderwijs op basis van wetenschappelijke inzichten levert niet vanzelf goede lessen op, zegt onderwijswetenschapper Tim Surma. Het systeem van kwaliteitszorg waar de overheid nu op inzet, garandeert evenmin goed onderwijs zolang Nederland geen kennisdoelen afspreekt, iets wat in Vlaanderen wel lukt.
Tekst Michiel van Nieuwstadt - Redactie Onderwijsblad - - 8 Minuten om te lezen
Discussies over onderwijs doen soms denken aan een stammenstrijd. Neem de polemiek die voor de zomer ontstond op LinkedIn, naar aanleiding van een rapport waarin de Onderwijsraad zich uitsprak tegen verplicht wetenschappelijk werken in het onderwijs. ‘Gebakken lucht’, stelt een oud-leraar. Waarom zouden we überhaupt luisteren naar ‘deze danktank van woke Nederland’, moppert een docent geschiedenis. Een emeritus hoogleraar bromt: ‘Stel je voor, dat we artsen zouden adviseren te stoppen met bewezen effectieve aanpakken.’ Waarop een onderzoeker reageert: ‘Stel je voor dat we scholen gaan behandelen als ziekenhuizen.’ Geen van de kemphanen heeft het rapport dan nog gelezen.
Nederland heeft de kans gemist om een curriculum te ontwikkelen dat hout snijdt
“Heftige onderwijsdebatten, mits beleefd, kunnen heel gezond zijn”, zegt Tim Surma, onderwijsonderzoeker en van 2001 tot 2019 wiskundedocent op een middelbare school in het Belgische Sint-Niklaas. Surma promoveerde voor de zomer aan de Open Universiteit op een reeks studies naar wetenschappelijk onderbouwd werken het onderwijs, het onderwerp waarop de Onderwijsraad op LinkedIn werd gefileerd.
Surma verscheen het afgelopen jaar veel in de Belgische media in zijn rol als adviseur van onderwijsminister Zuhal Demir. De relatie tussen hen is zo intensief dat in Belgische kranten beschuldigingen zijn geuit van vriendjespolitiek en favoritisme. De verwijten golden vooral Demir en niet Surma zelf als directeur van het Expertisecentrum Onderwijs en Leren aan de Thomas More Hogeschool in Antwerpen.
Anders dan in Nederland is bij onze zuiderburen ondanks alle ophef wel consensus bereikt over kennisdoelen die Vlaamse leerlingen moeten beheersen in het kleuteronderwijs en aan het einde van het vierde en zesde leerjaar. Zo ver is het in Nederland nooit gekomen, ondanks de jarenlang voortslepende projecten Curriculum.nu (2018-2022) en Onderwijs2032 (2016) en ondanks het wetenschappelijk bewijs voor de effectiviteit van een kenniscurriculum. “Nederland heeft de kans gemist om een curriculum te ontwikkelen dat hout snijdt”, zegt Surma.
Concrete kennisdoelen
Net als in het Verenigd Koninkrijk zijn de Vlaamse kennisdoelen concreet. Een kleuter moet weten waar de Nijl ligt. Een 12-jarige moet kunnen vertellen wie Rosa Parks was. “Er is nog veel werk aan de winkel”, zegt Surma. “De leerplannen worden nu uitgewerkt, maar dit is al een enorme stap vooruit in vergelijking met algemeen gestelde doelen zoals: leerlingen moeten ingewikkelde teksten leren begrijpen. En in een volgend stadium: leerlingen moeten nog ingewikkelder teksten begrijpen. Met dergelijke doelen beland je in een straatje zonder einde. Dan bepaalt iemand anders wat nu eigenlijk de inhoud is.”
Reduceer wetenschappelijk onderbouwd werken niet tot kiezen uit een lijst met interventies
Waarom is dit in Vlaanderen wel gelukt? “Leraren smeekten ons om duidelijkheid”, zegt Surma. “De overgrote meerderheid van hen is blij met het kenniscurriculum. Sommige academici denken dat leerkrachten zich hierdoor beknot voelen, maar dat is niet zo.”
Gepasseerd station
Met het kenniscurriculum als gepasseerd station draait de polemiek in Nederland rond andere zaken. De ‘Wet concretisering voorschriften inzake het ononderbroken ontwikkelingsproces, de kwaliteit van het onderwijs en het stelsel van kwaliteitszorg’, waartegen de Onderwijsraad zich verzet, stelt kwaliteitszorg in het onderwijs verplicht. Het betekent dat scholen hun onderwijs moeten verbeteren aan de hand van een cyclische manier van werken in vier fasen. Deze werkwijze is overgenomen uit het bedrijfsleven en behelst: doelen stellen, uitvoeren, checken in hoeverre de doelen zijn gehaald en op basis daarvan de uitvoering bijstellen. Scholen moeten niet alleen werken volgens deze cyclus, ze moeten daarbij ook wetenschappelijk inzicht toepassen.
Verrassend misschien, maar Surma is net als de Onderwijsraad bezorgd over de inperking van de professionele ruimte van leraren. “Het zijn vast niet de eerste woorden die u verwacht uit de mond van een voorvechter van wetenschappelijk onderbouwd werken, maar ik sta wantrouwend tegenover een overheidspolicy die eist dat alles evidence informed moet zijn. Dat het mis kan gaan, hebben we gezien met de subsidies die na de coronatijd zijn uitgekeerd in het Verenigd Koninkrijk en in Nederland binnen het Nationaal Programma Onderwijs. Scholen moesten kiezen uit een lijst van wetenschappelijk onderbouwde aanpakken. Als je wetenschappelijk onderbouwd werken reduceert tot kiezen uit een lijst met wetenschappelijk onderbouwde interventies, dan is de kans reëel dat je niet de juiste dingen gaat kiezen. In effectonderzoek naar deze programma’s heeft het Centraal Planbureau dan ook geen effecten op de basisvaardigheden aangetoond.”
Context - de situatie in de klas of van een individuele leerling- is allesbepalend in het onderwijs
Van wetenschappelijk bewezen methoden is dus wetenschappelijk aangetoond dat ze niet altijd werken. Klinkt gek, maar nieuw is het niet. Context - de situatie in de klas of van een individuele leerling - is nu eenmaal allesbepalend in het onderwijs.
Dat wetenschappelijk onderbouwde methoden geen wondermiddel zijn, illustreert Surma met een voorbeeld. “Stel ik stap een Antwerpse klas binnen en zie direct: dit is een chaos vol lawaai en drukte. Dan kun je zeggen: laten we in deze klas inzetten op één van de krachtigst mogelijke leermethoden vanuit robuust wetenschappelijk bewijs. Metacognitie bijvoorbeeld, leerlingen laten nadenken over hun eigen leerproces. Dat werkt, want het geeft een leerwinst in 6 maanden met een effectgrootte van pakweg 0,93. Ik voorspel je: zo’n aanpak mislukt. Want fase 1 in zo’n klas is rust creëren, regels afspreken: wat vinden wij goed, wat vinden wij met zijn allen belangrijk. Daarvoor is een goede leerkracht nodig.”
Mooie lessen
Surma is medeauteur van Wijze lessen, een boek met uitgangspunten voor effectief lesgeven, gebaseerd op de cognitieve psychologie en onderzoek naar lesstrategieën zoals herhaling en de combinatie van woord en beeld. “Voor observatieonderzoek naar het gebruik van die strategieën bezochten we veel Vlaamse en Nederlandse scholen”, zegt Surma. “Ik zag leerkrachten aan 11-jarigen hele mooie lessen geven volgens deze principes. Maar de inhoud van die lessen was niet relevant.”
Wat bedoelt hij met niet relevant? “Dan vertelde een leerkracht bijvoorbeeld aan 11-jarigen wat de longen zijn en wat ze doen. Het was een meeslepende les waarin de hele klas stond in en uit te ademen. Alleen: bij de kleuters leerden ze dat ook al. Het ontbrak aan een lesprogramma met een opbouw waarin leerlingen stap voor stap nieuwe dingen leren over de vitale functies. Als dat er niet is, gaan anderen zo’n programma voor leraren invullen. Dan moeten ze maar vertrouwen op de methode.”
Nu in Vlaanderen de eerste stappen zijn gezet op weg naar kennisdoelen naar leeftijd, werkt dat volgens Surma voor leraren als een bevrijding. Want ze kunnen naar eigen inzicht lesgeven, zolang die doelen aan bod komen.
Surma: “Die kennisdoelen bepalen bijvoorbeeld dat leerlingen moeten weten dat Neil Armstrong in 1969 als eerste op de maan landde. Het staat een leraar vervolgens vrij om die kennis als vertrekpunt te nemen voor een les over Dirk Frimout, in 1992 de eerste Belg in de ruimte. En als wij zeggen dat kinderen moeten weten dat de Nijl in Egypte ligt, dan draait het niet alleen om de Nijl. Die kennis is een kapstok om te vertellen over andere beschavingen, over dingen die verder gaan dan de eigen leefwereld van die gasten.”
Geen verplichte lijstjes of recepten
Leerlingen kunnen complexere teksten beter lezen naarmate ze meer over een onderwerp weten. Zonder een helder uitgeschreven curriculum waarin staat hoe kinderen zich die kennis stap voor stap eigen maken, helpt een kwaliteitscyclus daar geen moedertje lief aan.
Wetenschappelijke inzichten moeten niet worden ingezet als verplichte lijstjes of recepten. Het zijn tools in handen van competente leraren. En die competente leraren moet je opleiden. Ook hier zijn Surma en de Onderwijsraad het eens. “In de lerarenopleiding moeten we ze de bouwstenen geven om goed les te geven. Dat begint met een goed curriculum. Daarbij heb je goede didactiek nodig en effectief klassenmanagement. Dat moet allemaal aan bod komen op de lerarenopleidingen. Leraren moeten worden uitgerust met de wetenschappelijke kennis die nodig is om goed les te kunnen geven. Zij moeten de juiste gereedschappen tot hun beschikking krijgen. En ze moeten vervolgens zelf de keuzes maken.”
Legitieme doelen
De Onderwijsraad waarschuwt dat niet alleen kennis en vaardigheden, maar ook socialisatie en persoonsvorming legitieme doelen zijn die het onderwijs nastreeft. Wat denkt Surma van het gevaar dat dergelijke doelen ondersneeuwen bij een wetenschappelijke, resultaatgerichte aanpak? “Evidence based principes kun je ook bij persoonsvorming inzetten. Stel je geeft les over de Amerikaanse burgerrechtenactivist Rosa Parks. Kennis is dan een belangrijk uitgangspunt. Leerlingen moeten weten dat ze in 1955 weigerde op te staan voor witte medepassagiers en dat ze daarvoor werd gearresteerd. Vanuit zo’n helder kennisdoel kun je leerlingen hun mening laten vormen over de waarden en normen van nu. En een goede leraar zal daarbij lesstrategieën inzetten waarvan we weten dat ze werken: storytelling bijvoorbeeld of de combinatie van woord en beeld in een aangrijpende documentaire.”
Met een sociale vaardigheid als emoties herkennen is het volgens Surma niet anders. “Ook dat kan je heel goed evidence based doen met kennisopbouw als uitgangspunt. Zo hebben onderzoekers van het Yale Center for Emotional Intelligence aangetoond dat het expliciet uitbreiden van je woordenschat helpt om sociale vaardigheden te ontwikkelen. Als kinderen
emoties leren te benoemen met een genuanceerde woordenschat, zoals boos, misnoegd, woedend en ziedend, helpt dat hen om die emoties beter te herkennen en te reguleren.”