In de strijd tegen het lerarentekort worden leraren zelf te weinig gehoord
Om het lerarentekort aan te pakken, werken schoolbesturen en opleidingen samen in 49 onderwijsregio's. Er zijn al honderden miljoenen euro's aan subsidie naartoe gegaan, maar de beroepsgroep zelf wordt nog te weinig gehoord, erkent ook het ministerie van Onderwijs.
Tekst Arno Kersten - Redactie Onderwijsblad - - 9 Minuten om te lezen
Beeld: Typetank
Terwijl veel docenten en ondersteuners druk waren met die zware, laatste loodjes van het schooljaar, vond half juni de week van de onderwijsregio plaats. Een vierdaags evenement vol presentaties, webinars en meet-ups. Hoogtepunt was een dagprogramma in het Amersfoortse congrescentrum Mariënburg met workshops en netwerkborrel, gericht op bestuurders, projectleiders, programmamanagers en hr-medewerkers. In een van de presentaties liet onderzoeksbureau Berenschot een overzicht zien van de belangrijkste knelpunten. Voor veel leraren is het een ver van m’n bed-verhaal, concludeerde consultant Marcel de Haas. “De beroepsgroep zelf is nog maar beperkt betrokken.”
Even terug in de tijd. Vier jaar geleden huurde het ministerie van Onderwijs Lodewijk Asscher in als kwartiermaker om met een advies te komen over het lerarentekort. Dat rapport stelde een regionale aanpak voor, om de simpele reden dat de personeelstekorten van Groningen tot Amsterdam en van Winterswijk tot Maastricht behoorlijke verschillen laten zien. Het voorstel: smeed de bestaande samenwerkingsverbanden voor het professionaliseren en opleiden van onderwijspersoneel om tot een landelijk dekkend netwerk van onderwijsregio’s, waarbinnen schoolbesturen en opleidingen - aangevuld met andere relevante partijen zoals gemeenten - samen een koers uitstippelen. De stem van de leraar zelf is daarbij cruciaal, aldus Asscher. Aan het ministerie om daarop toe te zien.
Hoe die stem vorm krijgt, blijkt enorm te verschillen. Niet alleen de mate waarin leraren iets in de melk te brokkelen hebben, maar ook de manier waarop. Dat heeft vooral te maken met de ruimte die het ministerie van Onderwijs bewust open laat. De financiering voor de regionale samenwerkingen wordt verstrekt in de vorm van subsidieregelingen. Het gaat om flinke bedragen: de afgelopen jaren al om zo’n 350 miljoen euro en voor de jaren 2026 tot en met 2029 is bijna 1,1 miljard vrijgemaakt. Maar in de subsidievoorwaarden staat eigenlijk weinig meer dan dat de beroepsgroep betrokken moet worden. Hoe, dat moet elke regio zelf uitvogelen. En dat is nog niet zo simpel, want die regio’s zijn allemaal verschillend georganiseerd. Vak- en beroepsorganisaties zoals de AOb trekken hierin samen op.
Proeftuinen
Ilse Anthonijsz is projectleider Vertegenwoordiging Beroepsgroep in de Onderwijsregio’s, waarin de betrokken vak- en beroepsorganisaties AOb, CNV, FvOv, PVVVO, AVS en BVMBO samen optrekken. Er zijn in eerste instantie elf zogenoemde focusregio’s aangewezen, proeftuinen om de positie van leraren, ondersteuners en schoolleiders gestalte te geven. Maar er wordt door deze organisaties hard gewerkt om meer regio’s te bereiken. “Er zijn op dit moment - even tellen - zeventien regio’s aangehaakt”, vertelt Anthonijsz vlak voor de zomervakantie. Met de helft van de regio’s worden deze maanden verdere gesprekken gevoerd.
Hoog over
Het is een zoektocht, vertelt AOb-rayonbestuurder Hayo Bolken. Namens de AOb steekt hij wekelijks zo'n vijf a tien uur in werkzaamheden die met 'zijn' onderwijsregio's te maken hebben, die in de noordelijke provincies. Op de agenda staan thema’s die direct met de onderwijsarbeidsmarkt te maken hebben, zoals het ondersteunen van zij-instromers of het bundelen van opleidingsplekken tot één opleidingsschool.
“Wat ik echt positief vind is dat we daar aan tafel zitten en kunnen meepraten en advies geven”, aldus Bolken. "Ik zie ook dat besturen dichter bij elkaar komen te staan. We zien hier nu ook een aantal fusies ontstaan over de denominatie heen, iets dat je voorheen niet of nauwelijks zag. Ik zie wel dat er nog te veel hoog over gebeurt, veel op het niveau van directeuren en hr-managers. De discussie die nu in Friesland en Groningen wordt gevoerd is: hoe zorg je ervoor dat het geld terecht komt op de werkvloer in plaats van aan overhead.”
Dat punt stipt ook Philippe Abbing aan, die als AOb-rayonbestuurder betrokken is bij de onderwijsregio’s in het oosten van het land. Hij telt snel even op z’n vingers: je bent zo drie ton kwijt voor projectbureau, administratiekosten en toegeleverde diensten. “En dan heb je nog geen leraar extra erbij.” Waar Bolken gematigd positief klinkt, noemt Abbing het beeld “erg wisselend”. De onderwijsregio Achterhoek Veluwezoom, bijvoorbeeld, heeft z’n zaakjes een heel eind op orde, een platte organisatie zonder veel gedoe, of zoals Abbing het beschrijft: “Een kruiwagen vol kikkers die er niet uitspringen.” Maar de manier waarop docenten - of breder: de beroepsgroep - directe inspraak kunnen hebben, die puzzel is nog niet gelegd. De rayonbestuurder wil met de medezeggenschapsraden van de afzonderlijke onderwijsinstellingen om tafel om dat dilemma aan te kaarten.
Nuchter als hij is heeft Abbing een broertje dood aan poeha en weinig op met het hele consultantscircus dat - ook uit de publieke ruif - door de overheid is opgetuigd. Meer samenwerking in regionaal verband kan zeker zijn vruchten afwerpen. Tegelijkertijd is hij kritisch over de geldgedreven manier waarop deelname aan onderwijsregio’s wordt afgedwongen. “Mijn grootste bezwaar is dat je een sterk financieel gestuurd clubje krijgt. Je hoeft niet mee te doen, maar dan loop je wel subsidiegeld mis.”
Mijn grootste bezwaar is dat je een sterk financieel gestuurd clubje krijgt
Betrokken bij de onderwijsregio Amsterdam is Remko Littooij, voorzitter van de FvOv, de Federatie van Onderwijsvakorganisaties. De betrokkenheid van de beroepsgroep verschil daar per onderwijssector. In het primair onderwijs is een groep geformeerd van zo’n twintig tot veertig leraren, die twintig uur per jaar gefaciliteerd krijgen vanuit hun werkgever. Die lerarenvertegenwoordiging heeft geen formele status maar fungeert als een soort klankbord.
Voor het voortgezet onderwijs is een netwerk in opbouw. Daar draait het nu om de vraag: in welke vorm willen we het gieten? Afgelopen voorjaar was een eerste bijeenkomst op touw gezet. Van de dertig aanmeldingen kwamen er zeven opdagen. “Ik snap dat heel goed, op school ga je al snel op in de waan van de dag en het is lastig om daar uit te stappen. Maar juist de aanpak van de personeelstekorten vraagt dat je ook prioriteit legt bij dingen die op de wat langere termijn spelen. We plannen die bijeenkomsten zo dat ze zo min mogelijk conflicteren met lessen.”
Dagelijkse werk
Betrokkenheid zijn is nog iets anders dan inspraak hebben in de vorm van medezeggenschap met formele bevoegdheden. Een belangrijke vraag - en valkuil - in elke regio is op welk niveau leraren werkelijke invloed kunnen uitoefenen op personeelsbeleid en andere zaken die hen direct raken. Voor een aantal onderwerpen die in de onderwijsregio aan de orde komen, geldt dat (gemeenschappelijke) medezeggenschapsraden van individuele schoolbesturen daarover advies- of instemmingsrecht hebben. Dan moeten die onderwerpen dus ook daar op de agenda worden gezet. “Ik zie het als een taak voor mij om aan te bel te trekken als ik zie dat dit zich voordoet”, aldus Littooij.
Zo staat Albert Jan Binnendijk, docent geschiedenis verbonden aan het Dollard College in Groningen, er ook in. Hij is actief in de medezeggenschap binnen zijn eigen stichting, één dag in week vrijgemaakt als AOb-consulent en ‘aangehaakt’ bij de regio Groningen VO - waar rayonbestuurder Bolken in de stuurgroep zit. De meerwaarde van samenwerking in de regio staat voor hem buiten kijf. Maar het is een uitdaging om alleen al regionale stukken op hetzelfde moment langs alle individuele medezeggenschapsraden te krijgen en ervoor te zorgen dat elke medezeggenschapsraad dezelfde instemmings- of adviesaanvraag krijgt voorgelegd. “Bij het ene bestuur gaat dat goed, bij een volgende staan er andere dingen op de agenda en bij een derde bestuur is de medezeggenschap misschien niet erg actief. Zie dan maar eens iedereen op één lijn te krijgen.”
Ik vind het jammer dat de overheid niet duidelijk van het begin af aan heeft aangegeven hoe de beroepsgroep betrokken moet zijn
Binnendijk is de drijvende kracht achter een overleg waarbij mr-vertegenwoordigers van de afzonderlijke schoolbesturen in de regio samenkomen. Dat helpt bij het afstemmen, maar ook om namens het personeel een geluid te laten horen. Ook al weet hij dat er op dat regionale niveau geen formele bevoegdheden zijn. “Dat vind ik zelf niet het belangrijkste, in mijn ogen is het goede gesprek hier juist van belang.”
Wat de geschiedenisdocent betreft, mag het ministerie wel meer regie nemen. “Ik vind het jammer dat de overheid bij de onderwijsregio’s niet duidelijk van het begin af aan heeft aangegeven hoe de beroepsgroep betrokken moet zijn en wat dat betekent voor de medezeggenschap. Dat deed ze wel toen corona speelde, daarbij werd heel duidelijk aangegeven hoe personeel betrokken moest worden. Dat is nu niet gebeurd en dat vind ik persoonlijk heel ongelukkig.”
Voetangels
Op dit euvel wijst ook de gerenommeerde onderwijsjurist Joke Sperling, die vorig najaar een scherpe analyse publiceerde over de juridische voetangels bij de medezeggenschap in onderwijsregio’s. Ze is erg kritisch op de manier waarop het ministerie van onderwijs nieuwe regionale samenwerkingsvormen afdwingt terwijl die zich niet verhouden tot de bestaande wetgeving op het gebied van medezeggenschap: de WMS voor het funderend onderwijs en de WOR voor het mbo.
“Natuurlijk zegt de overheid dat de beroepsgroep betrokken moet zijn”, aldus Sperling. “Hoe, dat moet men dan maar op de werkvloer regelen. Daarbij staat het personeel altijd aan de vragende kant: jongens, betrek ons dan! Je ziet nu dat er allerlei informele instanties binnen zo’n onderwijsregio ontstaan, zoals een personeelsraad of klankbord.”
Het personeel staat altijd aan de vragende kant: jongens, betrek ons dan!
Ook al zijn er goede intenties bij alle partijen, als het erop aan komt draait het om de vraag op welke wettelijke rechten je je kan beroepen. En dan luidt de conclusie: de stem van leraren is niet verankerd, ze berust slechts op goede wil. “Als je mij vraagt: welke rechten heeft het personeel in de onderwijsregio’s op overleg, om gehoord te worden of te stemmen over bepaalde besluiten? Die zijn er niet.” Je zou een bovenbestuurlijke, regionale medezeggenschap kunnen opzetten, maar dan moeten ook de WMS en WOR worden aangepast. Niets wijst er vooralsnog op dat zo’n wetswijziging staat te gebeuren.
Sperling wijst ook op de tweeslachtige houding bij de overheid en de politiek. Want onderwijsregio’s mochten niet een nieuwe bestuurlijke laag worden, die weer extra bureaucratie en bestuurlijke drukte met zich meebrengt. Één schoolbestuur treedt op als penvoerder namens de hele regio, onderhoudt contact met het ministerie en verantwoordt de subsidies. Sperling: “Alleen al die subsidieaanvragen vereisten de nodige administratie. En vervolgens wordt dan een heel regionaal overlegorgaan opgetuigd met allerlei overlegstructuren. Wat je nu ziet gebeuren is dat er in de praktijk toch extra lagen en bureaucratie bijkomen, maar dat de inspraak van het personeel juist niet geregeld is.”
Ministerie erkent: beroepsgroep onvoldoende betrokken
‘Op dit moment is de betrokkenheid nog niet goed genoeg. Dat willen en moeten we verbeteren’, laat het ministerie van Onderwijs in een schriftelijke reactie weten. ‘Goede leraren en schoolleiders zijn de basis voor de kwaliteit van het onderwijs. De betrokkenheid van de beroepsgroep in de onderwijsregio’s is voor ons dan ook van groot belang. Het doel van de onderwijsregio’s is om te zorgen voor voldoende (blijvend) goed opgeleid onderwijspersoneel dat met plezier werkt in het onderwijs. Wil je dat goed doen, dan is samenwerking tussen de beroepsgroep, schoolbesturen en opleiders als gelijkwaardige partners essentieel.’