Discriminatie staat promotietraject in de weg
Ervaren discriminatie van promovendi heeft grote gevolgen, zowel psychisch als academisch. “Ik ben me er altijd bewust van dat ik geen problemen moet maken en alles goed moet doen. Want ik ben ook al bruin.”
Tekst Marianne Lucieer - Onderwijsblad - - 6 Minuten om te lezen
Beeld: Nino Maissouradze
Hoe vaak discriminatie van promovendi in Nederland voorkomt, is onduidelijk. Promovendi Netwerk Nederland hield in 2023 een enquête onder 250 internationale promovendi en van hen rapporteerde 15 procent discriminatie. Communicatiedeskundige Adedapo Aladegbaiye publiceerde in 2025 onderzoek naar de ervaringen van internationale studenten en PhD’s in Nederland en spreekt over ‘een klein aantal’ dat echt melding maakte van discriminatie. Wel gaf zo’n 18,5 procent van de deelnemers aan dat mensen culturele stereotyperingen gebruiken in hun communicatie met de internationale student of PhD en zei 10 procent kwetsend taalgebruik over hun cultuur mee te maken.
We zien dat mensen zich isoleren of zelfs depressief worden
“De gevolgen zijn groot”, vertelt Aladegbaiye. “Promovendi vormen al een groep die kwetsbaar is voor mentale problemen, door de hoge werkdruk en onzekerheid over hun toekomst. Als je dan ook nog het gevoel hebt gediscrimineerd te worden, dan zorgt dat voor extra druk. We zien dat mensen zich isoleren of zelfs depressief worden. Of dat ze hun promotietraject afbreken en teruggaan naar hun thuisland.”
Tot zondebok gemaakt
Het Onderwijsblad sprak met drie promovendi die discriminatie ervaren of hebben ervaren. Vanwege hun kwetsbare positie willen ze anoniem blijven. Eén van hen vertelt: “Ik ben Nederlands, mijn ouders komen uit Azië. Tegen mijn promotor was een klacht ingediend wegens discriminatie. Mijn promotor hoorde van de klacht en trok de conclusie dat ik degene moest zijn geweest die hem had ingediend, omdat ik ‘de enige bruine’ was. Ze gooide me in het bijzijn van mijn collega’s uit een vergadering, dreigde dat ik wel van haar juristen zou horen en zorgde dat ik niet meer bij mijn onderzoeksdata kon. De klacht over discriminatie kwam helemaal niet van mij, maar ze heeft van mij de zondebok gemaakt. ”
Conflict
“Het gebeurde nadat ik maanden ziek was geweest door stress op mijn werk. Mijn promotor wilde daarna niet dat ik weer fulltime zou gaan werken. De universiteit staat aan mijn kant, maar de promotor werkt inmiddels aan een andere universiteit en heeft mijn data meegenomen. Daarnaast vind ik het belangrijk dat de universiteit erkent dat dit discriminatie was, maar dat raakt door een conflict over de subsidie voor het project steeds meer op de achtergrond.”
Ik zou deze problemen niet hebben gehad als ik wit was geweest
“Een half jaar lang kon ik niet goed naar mezelf in de spiegel kijken, ik zou deze problemen niet hebben gehad als ik wit was geweest. We zijn nu bijna een jaar verder, en nog steeds ben ik me er in elk gezelschap van bewust dat ik geen problemen moet maken en alles goed moet doen. Want ik ben ook al bruin.”
Minder rechten, minder kansen
Een ander vertelt dat bij hem de procedures niet zijn gevolgd rond de stop/go na zo’n 8 maanden van zijn promotieonderzoek. Op dat moment werd bepaald dat zijn contract niet werd verlengd, omdat de kwaliteit van zijn werk niet goed genoeg zou zijn. “Maar tot dan toe had ik daar nooit kritiek op gekregen.” Hij stapte naar het College van Decanen en een adviescommissie keek naar de gang van zaken rond de beëindiging van zijn promotie. De commissie concludeerde dat er fouten zijn gemaakt in de procedure. Ongeveer een half jaar later vecht hij nog steeds om zijn plek terug te krijgen. “Ik heb het gevoel dat ze dit bij mij doen omdat ik minder op de hoogte ben van het Nederlands recht dan andere collega’s. Gelukkig heb ik een advocaat en hulp vanuit de AOb, maar het is heel vermoeiend. Ik moet heel veel mails sturen, documenten verzamelen en zorgen dat ik mijn verhaal zo goed mogelijk en netjes mogelijk verwoord - want alles komt in mijn dossier. En daarnaast probeer ik nog steeds mijn onderzoek te doen, ook al heb ik beperkte toegang tot alle informatie die ik wel zou hebben als ik nog voor de universiteit zou werken.”
De derde promovendus die we spraken, vertelt dat ze vooral het gevoel heeft minder kansen te krijgen dan Nederlandse collega’s. “Ik ben extern, dus ik moet naast mijn promotieonderzoek werken om in mijn onderhoud te voorzien. Ik wil daarom heel graag lesgeven. Ik heb in mijn thuisland een bachelor docent Engels gehaald. Toch krijg ik hier de kans niet om daar iets mee te doen, ik denk omdat ik geen Nederlands spreek, ook al zijn de colleges in het Engels.”
Ongrijpbaar
“Het is vaak heel ongrijpbaar of iets echt discriminatie is of niet”, vertelt Aladegbaiye. “Iemand zal zelden zeggen: ik doe jou dit aan, want jij bent een buitenlander. Maar eigenlijk is het ook niet relevant, het gaat om het gevoel dat het veroorzaakt.”
Buitengesloten en eenzaam
Een veelgehoord probleem van internationale studenten en promovendi is volgens Aladegbaiye dat in een groep de taal van de meerderheid wordt gesproken. “In Nederland is dat natuurlijk Nederlands. Maar als je die taal niet spreekt, dan kun je niet deelnemen aan het gesprek en voel je je buitengesloten. Dat is een heel eenzaam gevoel. Als je dan bijvoorbeeld Duitser of Chinees bent, net als een relatief groot deel van de internationale studenten en promovendi in Nederland, dan trek je je terug in de groep die jouw taal spreekt. Maar kom je bijvoorbeeld uit Mongolië, dan is het moeilijker om mensen te vinden bij wie je je kunt aansluiten.”
Ongastvrij
Dat gedrag niet altijd bedoeld is zoals het overkomt, illustreert Aladegbaiye met een voorbeeld dat hij hoorde tijdens zijn onderzoek. “Dat was van iemand die vertelde dat hij zich buitengesloten voelde, doordat op zijn eerste dag niemand naar hem om had gekeken. Hij kwam uit een cultuur waarin je met zijn allen zorgt dat ‘de gast’ zijn weg vindt en het goed heeft. Hij was de gast in Nederland, vond hij. Dus dat niemand hem geholpen had, voelde als discriminatie. Het zorgde er ook voor dat hij Nederland een ongastvrij land vond. Dat maakt duidelijk hoe een ervaring vanuit je eigen cultuur getekend wordt. En het grappige is: toen ik net in Nederland mijn bushalte niet kon vinden, schoten twee Nederlandse studenten me te hulp. Dus ik vond Nederland juist heel gastvrij.”
Met duidelijk beleid kun je als universiteit al een groot deel van de ervaren discriminatie wegnemen
Volgens Aladegbaiye is het een probleem dat veel universiteiten wel uitdragen dat ze internationaal georiënteerd zijn, maar niet specificeren wat dat betekent. Hij pleit er dan ook voor dat universiteiten duidelijkere regels opstellen rond de omgang met internationale studenten en medewerkers. “Als universiteiten bijvoorbeeld zouden vastleggen welke taal wordt gesproken in vergaderingen, dan heeft iedereen daar dezelfde verwachtingen van. Er zijn natuurlijk heel veel redenen waarom iemand zich gediscrimineerd kan voelen, en echte discriminatie zul je er niet mee voorkomen. Maar met duidelijk beleid kun je als universiteit al een groot deel van de ervaren discriminatie wegnemen.”
‘Iedereen moet zich veilig kunnen voelen’
Omdat de geïnterviewden niet bij naam genoemd wilden worden, is er bewust voor gekozen de namen van de desbetreffende universiteiten ook niet te noemen. Zowel de namen van de geïnterviewden als van de universiteiten zijn bij de redactie wel bekend.
Het Onderwijsblad heeft de Universiteiten van Nederland wel om wederhoor gevraagd. De organisatie laat via een woordvoerder weten: “Voor discriminatie is op universiteiten geen plaats. De ervaringen die in het artikel worden beschreven zijn aangrijpend en laten zien welke impact het kan hebben als mensen zich gediscrimineerd of buitengesloten voelen. Iedereen moet zich binnen de universitaire gemeenschap veilig en gerespecteerd kunnen voelen, ongeacht achtergrond, afkomst of nationaliteit. Universiteiten nemen signalen en meldingen van discriminatie serieus en treden zorgvuldig op als hiervan sprake is.”