Academisch opgeleid voor de klas, en dan?
Academisch opgeleide leerkrachten komen nog niet overal in het primair onderwijs voldoende uit de verf. Een enkeling krijgt alle ruimte; sommige leerkrachten lopen vast of vertrekken. “Je had de kennis al in huis”, zegt een pabo-docent over scholen die expertise duur inhuren.
Tekst Judith Katz - Redactie Onderwijsblad - - 8 Minuten om te lezen
Beeld: Corné Sparidaens
"Juf! Juf!” Als Annemarijn Brouwer over het schoolplein loopt op de Admiraal de Ruyterschool in Amsterdam, wordt ze continu aangesproken door ‘haar’ kleuters. Ze maken zich los uit hun spel, rennen op haar af en klampen zich aan haar vast voor een knuffel. Allemaal krijgen ze een enthousiaste begroeting en een aai over de bol. Ze is hun juf, maar ze is ook onderzoekscoördinator. Vandaag is haar vrije dag, morgen stort ze zich op onderzoek, en maandag staat ze weer voor de klas.
Op haar klasvrije dag leidt Brouwer namens haar school projecten met bijvoorbeeld de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam, begeleidt ze scriptiestudenten en helpt ze collega’s hun onderwijs evidence-informed te verbeteren, mede dankzij de master curriculumontwikkeling die ze volgde. Een onderzoek naar meertaligheid (“we ontdekten dat er hier op school meer dan dertig verschillende talen worden gesproken”) leidde tot meer aandacht voor meertaligheid in het onderwijs en een grote wereldkaart in de hal.
Die onderzoeksdag wordt uit subsidie betaald. Haar directeur, zelf ooit academisch leerkracht, vroeg haar al na een jaar voor de klas of ze de rol wilde. En het overkoepelende bestuur Asko wil dat élke school zo iemand heeft; het organiseert een netwerk van zo’n twintig onderzoekscoördinatoren die een paar keer per jaar bijeenkomen.
Onvoldoende benut
Dat is best uniek. Want een aanzienlijk aantal academische leerkrachten, opgeleid aan een van de universitaire pabo’s of via een universitaire master na de gewone pabo, loopt tegen een muur. Twee op de drie vinden hun academische vaardigheden onvoldoende benut, blijkt uit onderzoek dat het expertisecentrum Ecbo in 2021 deed in opdracht van het ministerie van Onderwijs, de Beroepsvereniging Academici Basisonderwijs (BAB) en de PO-Raad. Ruim de helft wordt niet aanvullend ingezet terwijl driekwart dat wél wil. Slechts 3 procent van de scholen had destijds beleid dat specifiek op deze leerkrachten is gericht. En van degenen die het onderwijs verlieten, noemt 71 procent het gebrek aan loopbaanmogelijkheden een belangrijke reden.
Uit gesprekken met een handvol van hen rijst eenzelfde beeld op: wil het werken, dan moeten drie dingen kloppen. Je hebt een directeur nodig die je ziet, een bestuur dat het belangrijk vindt, en een team dat de verschillen verdraagt. Bij Brouwer kloppen alle drie, maar dat is niet overal zo.
Allang in huis
Neem Sietske Rijpma. Op haar school in Friesland schoof bij ingewikkelde gesprekken over leerlingen een externe orthopedagoog aan, terwijl Rijpma zélf orthopedagoog is, met een master op zak, en voor groep 4 stond. “Die gesprekken kon ik prima zelf voeren”, zegt Rijpma. Dat de formele diagnostiek extern bleef, snapt ze nog - “anders keur je je eigen vlees” - maar de rest snapt ze niet. In zes jaar verwees de school geen enkele leerling naar het speciaal onderwijs, een verdienste van het hele team, benadrukt ze. “Ik denk dat scholen vaak heel veel extern halen wat ze intern allang in huis hebben”, zegt Rijpma. “En dat is zonde.” Na verschillende gesprekken met het schoolbestuur heeft Rijpma dit nieuwe schooljaar een constructie gevonden die beter bij haar past. Ze is nu coördinator passend onderwijs en werkt daarnaast op zzp-basis als orthopedagoog voor verschillende scholen binnen het schoolbestuur.
Ik denk dat scholen vaak heel veel extern halen wat ze intern allang in huis hebben
Of expertise voldoende wordt benut, hangt sterk af van de schoolleider en het schoolbestuur. Guido Holvast, docent aan de academische pabo in Groningen, hield in januari een peiling onder zijn oud-studenten: 60 procent is van mening dat de eigen academische kennis niet volledig benut wordt. De 40 procent die dit wel vindt, kan dit vaak kwijt in extra taken, zegt Holvast. “Dat is lang niet altijd onderzoek: ook als intern begeleider, reken- of leescoördinator, kwaliteitscoördinator of in het middenmanagement vinden academische leerkrachten hun plek. Wie zo’n rol krijgt, hangt sterk van de schoolleider af.” De grootste teleurstelling, zegt hij, is je niet gezien voelen door je directeur. Sommige directeuren zetten feilloos de juiste mensen op de juiste plek, andere kunnen het minder goed. En dat luistert nauw, want de assertieve types kloppen vanzelf aan, de bescheiden types wachten af. Holvast: “Als je niet weet wie je academische leerkrachten zijn, kan je ook niet profiteren van hun expertise.”
Maar zelfs een welwillende directeur kan geen geld toveren. Coos Kruisenga staat in Joure voor een combinatiegroep 7/8 van 32 kinderen, op een school met zo’n honderd leerlingen, en is daarnaast lees- en rekencoördinator, mr-lid en denkt mee over de kwaliteitsstructuur van de school. “Als ik de helft van het schooljaarplan doe, vind ik dat daar tijd én salaris tegenover moeten staan”, zegt Kruisenga. “Ik zit nu in de LB-schaal, maar wil naar LC.” Dat geld is er niet. De afgelopen jaren kende zijn stichting de nodige bestuurlijke onrust - wisselende bestuurders, meerdere interim-directeuren - en dat heeft er volgens Kruisenga misschien aan bijgedragen. Maar zo eenvoudig is het niet: ook met een stabiel bestuur was de ruimte voor zo’n LC er mogelijk niet geweest. “Voor de extra dingen is het op. De directeur wil me de wereld geven, maar bepaalt het uiteindelijk niet”, zegt hij. Inmiddels kijkt hij om zich heen naar een school met meer doorgroeimogelijkheden.
Ruimte met een opdracht
En zelfs als de directeur het wel geregeld krijgt, zit er nog een laag boven. Michel Huizing werkte als leerkracht in groep 4 op een school in het Drentse Beilen en had een directeur die de anderen missen, zelf ooit academisch leerkracht, nu ‘academisch directeur’, die hem “ruimte met een opdracht” gaf. Huizing trok de kar van het thematisch onderwijs en deed mee aan een onderzoekstraject van de Universiteit van Amsterdam naar teacher leadership, met steun vanuit school. “Onderwijsmaniak”, noemt hij zichzelf: de literatuurstudie en de boeken doet hij ’s avonds, als zijn peuter en kleuter in bed liggen.
Je hebt me nu in huis. Ik ben er
Toch had ook hij zo zijn bedenkingen. Huizing wilde de master curriculumontwikkeling doen, niet voor het salaris of zijn cv, maar om onderwijsvernieuwingen beter te implementeren. Hoe fijn het gesprek met de directeur-bestuurder ook was, zijn verzoek werd wel afgewezen omdat het niet genoeg zou passen bij zijn rol als leerkracht. Zo wordt een academisch leerkracht eerder gezien als iemand die wéér iets wil, dan als iemand die de school sterker maakt. Het idee dat juist die expertise de onderwijskwaliteit ten goede komt, is volgens hem nog lang niet overal vanzelfsprekend. Hij werd door een externe onderwijsadviseur gevraagd mee te draaien op trajecten bij andere scholen, betaald, ingevlogen, buiten zijn eigen stichting om. Precies wat Holvast bedoelt: Huizing zou dan duur ingehuurd worden een paar kilometer verderop, terwijl zijn eigen bestuur hem niet wilde bekostigen. “Je hebt me nu in huis. Ik ben er.” Inmiddels heeft Huizing ervoor gekozen om ergens anders te gaan werken, mailt hij na het interview. Hij begint als docent taal op de pabo van NHL Stenden Hogeschool.
Michiel Huizing op zijn vorige basisschool. Beeld: Corné Sparidaens
Werp de bescheidenheidsmantel af
Toch kantelt het beeld, ziet Harmen Soppe, voorzitter van de BAB, zij het traag. Sommige besturen voeren proactief beleid, bij andere kijken ze je glazig aan. Hoopvol vindt hij de opkomst van primoren, vaak academische leerkrachten die binnen een bestuur worden vrijgeroosterd voor onderzoek, sinds dit jaar verenigd in een eigen stichting. Maar ook de leerkrachten zelf hebben een taak. “Het gevaar is dat je drammerig wordt. Een schoolleider wil horen wat het haar of hem oplevert. Je moet elkaars taal spreken.”
Dat herkent Simone Fomenko, hoofdbestuurder bij de AOb. “Het vraagt goed werkgeverschap en goed werknemerschap om je hand op te steken.” Haar advies aan de leerkrachten: de bescheidenheidsmantel af. Maar de prikkel ligt scheef. Voor een werkgever is het comfortabel als iemand gewoon voor de groep staat. Dat is immers het primaire proces. Iemand de klas uit halen kost juist geld en moeite. Maar, zo zegt ze: “Vanuit werkgeverschap is het kapitaalvernietiging als je talent niet erkent, waardeert en inzet.”
Voor een werkgever is het comfortabel als iemand gewoon voor de groep staat
En dan is er de derde voorwaarde, het team: niet overal valt iemand met meer papieren even makkelijk. Het sluit aan bij Erken de ongelijkheid (2021), het boek van BAB-oprichters Hannah Bijlsma en Mirjam Keyser, dat schoolleiders oproept de verschillen in hun team niet glad te strijken maar te benutten. “Ik zeg het maar zo: met elf spitsen win je geen wk”, zegt Holvast. En ook Michel Huizing herkent dat. “In het begin was ik een vooruitdraver, als ik mijn team tekende, tekende ik mezelf vooruit met de rest achter me. Ik heb geleerd om mezelf nu meer ertussen te zien.” Het begrip ‘academische leerkracht’ geeft sommige collega’s een vieze smaak, merkt hij. “We kloppen constant op deuren, zijn kritisch, worden gezien als wijsneus. Dat is soms best een bedreiging voor de mensen die varen op ervaring. Andersom erken ik ook absoluut hoe belangrijk die ervaring is.”
Ook het lesgeven blijft uitdagend, hogere wiskunde in een bepaald opzicht
Lesgeven blijft uitdagend
Dat het anders kan, bewijst de Admiraal de Ruyterschool in Amsterdam, al zou leerkracht Annemarijn Brouwer ook wel meer tijd willen voor haar rol als onderzoekscoördinator. Rond april en mei, als alle onderzoekspartners tegelijk data willen, zet Brouwer haar eigen klas op een iets lager pitje, want ja: je zou er bijna een volledige baan aan kunnen besteden, dat onderzoek. En toch, benadrukt ze, blijft het lesgeven zelf ook uitdagend, “hogere wiskunde in een bepaald opzicht” en de voedingsbodem voor onderzoek. Ze gunt elke school iemand die de tijd krijgt om zaken uit te zoeken. “Want het lukt gewoon niet als je vijf dagen voor de klas staat.” In Amsterdam, op het plein vol kleuters, speelt die vraag niet. “Ik ben hier heel gelukkig”, zegt Brouwer. “Dus ik ga niet zo snel weg.”