WO&O

Militarisering van universiteiten: welke rol wil de academie?

Universiteiten werken steeds meer samen met Defensie en dat valt niet overal in goede aarde. Protesten tegen de militarisering van de academie zijn niet van de lucht. Maar er zijn ook wetenschappers die het vanzelfsprekend vinden om een bijdrage te leveren aan de weerbaarheid van de samenleving. Welke vragen kun je jezelf stellen om tot een gewogen opinie te komen? Lauren Gould, docent conflictstudies in Utrecht, doet een voorzet.

Tekst Franka Hummels - WO&O Magazine - - 6 Minuten om te lezen

Gecamoufleerde persoon met legerhelm vol eurobiljetten tussen boomstammen

Beeld: Typetank

Op het terrein van het University College Utrecht hangen spandoeken: ‘military of campus’. Op een zonnige dag in mei staat er bij de ingang van de Dining Hall een politiebusje en bij de deur staat een beveiliger. Ooit was deze campus zelf een kazerne en de Dining Hall - volgens studentenorganisaties het hart van het campusleven - wordt mogelijk binnenkort terug verkocht aan Defensie.

Militarisering van het onderwijs

Juist hier staat vanmiddag de discussie Defence Dialogue: militarisation of education op het programma. Op dezelfde dag in mei is er in Den Haag op de grote Next Gen Security Conference, georganiseerd door de Universiteit Leiden, de Atlantische Commissie en het Clingendael Instituut, ook een bijeenkomst aan dit onderwerp gewijd. Dat het heet hangijzer is, weet panellid Lauren Gould als geen ander. Ze trapt haar inleidende praatje af met een excuus aan de mensen in het publiek die haar al eerder over dit onderwerp hebben gehoord en belooft nieuwe anekdotes aan haar verhaal toe te voegen.

Als het gaat om het verwerven van meer kennis over hoe oorlog gevoerd wordt, hebben we een gezamenlijk belang

Gould is universitair hoofddocent conflictstudies bij de Universiteit Utrecht en wordt vaak gevraagd omdat ze ruime ervaring heeft met onderzoek naar, met en soms voor Defensie. In het kader van haar grote studie naar de westerse oorlogsvoering in Afghanistan doet ze momenteel onderzoek bij het NIOD, het Instituut voor oorlogs-, holocaust en genocidestudies - onder meer in opdracht van het ministerie van Defensie. Ze vindt samenwerking met de Nederlandse strijdkrachten dus zeker niet bij voorbaat verkeerd. “Als het gaat om het verwerven van meer kennis over hoe oorlog gevoerd wordt, hebben we duidelijk een gezamenlijk belang. Het hoeft elkaar dan niet te bijten.”

Kritische vragen wegwuiven, druist lijnrecht in tegen een kritisch open academisch debat

Tijdens de discussie in Utrecht, waaraan ook David Snetselaars, onderzoeker aan de Defensieacademie (NLDA) deelneemt, verwijst Gould regelmatig naar eerdere debatten. Bijvoorbeeld naar een gastcollege bij de Universiteit Tilburg. Een student stelde een vraag over autonome wapens. De uitgenodigde spreker, hoogleraar aan de NLDA én in Tilburg, zei: Maak je geen zorgen, we zullen je beschermen. Op zo’n manier kritische vragen wegwuiven slaat een discussie dood, vindt Gould en druist lijnrecht in tegen een kritisch open academisch debat.

Defensie en het hoger onderwijs slaan steeds vaker de handen ineen

Dat is een probleem dat vaker opdoemt. Defensie en het hoger onderwijs slaan steeds vaker de handen ineen. Universiteiten en hogescholen bieden bijvoorbeeld al minoren aan waarin studenten een opleiding tot reservist volgen waarvoor ze studiepunten krijgen én een salaris van 2200 euro per maand. Daarnaast zijn er miljarden beschikbaar voor defensieonderzoek. Het gebeurt regelmatig dat Defensie wil bepalen of en op welke manier onderzoeksresultaten naar buiten worden gebracht. Vanuit hun perspectief heel begrijpelijk, toch is het iets waar universiteiten niet zomaar in mee moeten gaan, denkt Gould.

Universiteiten moeten goed nadenken welke rol ze willen spelen

Samenwerking kán leiden tot militarisering van de universiteit. Gould geeft tijdens haar lezing een nauwkeurige definitie van dat begrip. “Militarisering is een proces dat tegelijkertijd voortkomt uit, en voortbrenger is van sociale verbanden die oorlog, oorlogsvoorbereiding en de schade die ze met zich meebrengen mogelijk maken en legitimeren.” Van de andere kant kan samenwerking ook leiden tot grotere civiele controle op het leger en dus tot stevigere democratische verankering. Universiteiten moeten goed nadenken welke rol ze willen spelen.

Kwaliteit, onafhankelijkheid, transparantie en integriteit

Hoewel iedereen op het eerste gezicht een veilige samenleving nastreeft, spelen universiteiten en Defensie een wezenlijk andere maatschappelijke rol - dat bleek al eerder uit het ‘wij beschermen je’- voorbeeld. Gould raadt daarom aan om bij samenwerking altijd de verschillende academische waarden als uitgangspunt te nemen: kwaliteit, onafhankelijkheid, transparantie en integriteit.

Worden studenten bij militaire minors voldoende uitgedaagd om kritisch na te denken?

Welke voorwaarden worden bij financiering gesteld? Wie bepaalt wat de inhoud van het studieprogramma is of wat de onderzoeksvragen worden? Wie ziet erop toe dat onderzoek aan wetenschappelijke standaarden voldoet? Kan data openbaar worden gemaakt, kunnen resultaten vrijelijk geïnterpreteerd en gepresenteerd worden? Hebben we er zicht op of onze kennis kan gaan bijdragen aan het ontwikkelen van geavanceerde wapensystemen? Worden studenten bij militaire minors voldoende uitgedaagd om kritisch na te denken? En hoe zit het met de NAVO? Nederland is lid van het militaire bondgenootschap en het Nederlandse leger opereert vaak onder NAVO-vlag. Volledig onafhankelijk is Defensie dus niet. Dat is een factor om mee te wegen voor een universiteit de banden met Defensie aanhaalt, vindt Gould. Want veel vergaarde kennis wordt binnen de NAVO gedeeld. Sommige NAVO-partners delen die vervolgens met bevriende landen buiten het bondgenootschap, of ze ondernemen militaire acties buiten de alliantie om. Dan kan in Nederland bedachte technologie dus worden ingezet bij oorlogen die indruisen tegen de normen van de universiteit, Nederland of het internationaal recht. Zeker bij onderzoek naar dual use-technologie, die zowel voor militaire als civiele doeleinden kan worden ingezet, schuilt hier een risico.

Voor individuele onderzoekers is het moeilijk om ‘nee’ te zeggen

Het beste moment om na te denken over condities bij samenwerking, is vóórdat er officiële banden met Defensie worden aangeknoopt, zegt Gould een paar dagen na de bijeenkomst in Utrecht. Dat is tot nog toe onvoldoende gebeurd en nu zitten we er middenin. Ze ziet een duidelijke leiderschapsrol weggelegd voor universitair bestuurders. Die moeten een kader opstellen én zich eraan houden, ook op het moment dat miljoenen euro’s onderzoeksgeld lonken. Voor individuele onderzoekers is het natuurlijk moeilijk om ‘nee’ te zeggen als het eenmaal alles of niets is.  

Vinger aan de pols

Maar ook als de samenwerking loopt, moet er voortdurend stil worden gestaan bij de vraag of een project zich nog in de gewenste richting beweegt. Houden beide partijen zich aan de afspraken? Past dit nog binnen de academische waarden? Gould wil dat projectmanagers continu die vinger aan de pols houden.

Vanwege de scheve financiële verhoudingen, is het niet altijd wenselijk dat universiteiten en Defensie bilateraal onderhandelen. Gould ziet daarvoor heil in een bufferorganisatie, waar aanvragen worden ingediend en toegekend. Dat kan de gebruikelijke route via onderzoekfinancier NWO zijn, of een nieuw op te tuigen instituut.

Ook protest hoort bij een open academische cultuur

De wetenschappers die het werk gaan doen zijn als eerste verantwoordelijk voor ethisch en academisch verantwoorde samenwerking. Zij kennen immers de inhoudelijke ins en outs van het onderzoek dat op handen is. Maar uiteindelijk moet de gehele universitaire gemeenschap zorgdragen voor een klimaat waarin de academische waarden altijd hooggehouden worden. De stevige discussies die nu overal gevoerd worden, zijn erg waardevol, vindt Gould. Dat de politie in mei poolshoogte kwan nemen vanwege een paar spandoeken bij het University College, zit haar daarom eigenlijk niet lekker. Want ook protest hoort bij een open academische cultuur.

Onderzoek naar vrede

Tijdens de Utrechtse 'Defence Dialog' in mei vroeg Gould de bezoekers in kleine groepjes criteria op te stellen waaraan samenwerking met Defensie in hun ogen zou moeten voldoen. Zoals het academici betaamt, kwam geen enkel groepje terug met duidelijk omlijnde voorwaarden. Stuk voor stuk verkenden ze criteria om de uiteindelijke criteria te bepalen.

“Is het goed om onderscheid te maken tussen structurele samenwerking, zoals minoren, en projecten? Bij die laatste is het immers makkelijker om zelf regie te houden”, zegt één groepje. Een ander stelt voor om de voorwaarden die voor andere samenwerkingsverbanden gelden, bijvoorbeeld die met grote commerciële partijen, onder de loep te nemen. Moeten de afspraken met Defensie per se anders zijn? Een derde groepje heeft moeite met het gegeven dat samenwerking met Defensie zo nadrukkelijk op oorlogssituaties is gericht. Zou het een optie zijn om voor elke euro die via Defensie aan universiteiten wordt uitgegeven ook een euro uit te geven aan onderzoek naar vrede?